Evro je već tu. U Crnoj Gori, najmanjoj od šest kandidata za članstvo u EU nazapadnom Balkanu, valutom Evropske unije plaća se još od 2002. godine. Crna Gora doduše još nije članica EU, ali Evropska centralna banka toleriše upotrebu evra među 600.000 stanovnika te zemlje.

Kada je riječ o formalnim pregovorima sa Evropskom unijom, Crna Gora je od svih zemalja zapadnog Balkana najdalje odmakla, smatra evropska komesarka za proširenje Marta Kos. „Na ciljnoj ste ravnini“, rekla je ministru spoljnih poslova Crne Gore Ervinu Ibrahimoviću u Budvi. U tom mediteranskom ljetovalištu ministri spoljnih poslova takozvanog „Berlinskog procesa“ sastali su se u luksuznom hotelu na obali.

„Berlinski proces“ je politički forum 16 evropskih država i kandidata za članstvo u EU sa zapadnog Balkana. On treba da posluži kao svojevrsni katalizator za konkretne pregovore o pristupanju Evropskoj uniji. U okviru „Berlinskog procesa“, koji je 2014. pokrenula tadašnja njemačka kancelarka Angela Merkel, razgovara se o regionalnoj saradnji, ekonomskoj saradnji i obrazovnim projektima.

Apel iz Crne Gore: „Moramo sprovesti reforme“

Crna Gora ove godine ubrzava tempo. Mala zemlja organizovala je više sastanaka u okviru „Berlinskog procesa“ nego ikada ranije. Ministar spoljnih poslova Crne Gore Ervin Ibrahimović pozvao je svoje kolege iz Albanije, Sjeverne Makedonije, Kosova, Srbijei Bosne i Hercegovine, od kojih neki već decenijama čekaju na članstvo, da se pokrenu.

„Moramo sprovesti reforme. Moramo osposobiti naše institucije. Moramo smanjiti političke tenzije i neriješene probleme rješavati dijalogom. Svojim djelovanjem moramo pokazati da evropske integracije nisu samo strateški cilj, već proces transformacije koji želimo sami da sprovedemo.“

Političkih tenzija i nasilnih sukoba ima, na primjer, između autokratski vođene Srbije i Kosova, koje Srbija tretira kao otcijepljenu pokrajinu. Sve dok taj konflikt ne bude riješen, obje zemlje će teško moći da pristupe EU.

Ministar Vadeful: Čujemo vaše kucanje

Njemački ministar spoljnih poslova Johan Vadeful, koji kao njemački predstavnik ima ključnu ulogu u „Berlinskom procesu“, ohrabrio je svog crnogorskog kolegu. „Dvadeset godina nakon proglašenja nezavisnosti Crna Gora kuca na vrata EU. Vjerujte mi, to kucanje se čuje u Berlinu i Briselu“, rekao je Vadeful uz širok osmijeh. Članstvo bi moglo da uslijedi „u narednim godinama“.

Predsjednica Evropske komisijeUrsula fon der Lajen, koja paralelno sa sastankom u Crnoj Gori obilazi zapadni Balkan, iznijela je konkretniji vremenski okvir. Ona je rekla da bi pregovori o pristupanju sa Crnom Gorom mogli biti završeni 2026. godine, kako bi članstvo uslijedilo 2028.

Evropska komesarka za proširenje Marta Kos, koja učestvuje na „Berlinskom procesu“ u Budvi, ohrabrila je Crnu Goru i ostale ministre spoljnih poslova. „Zadržite tu energiju u pregovaračkom procesu! Crna Gora je dala novi zamah cijelom regionu zapadnog Balkana i na tome sam zahvalna.“ Marta Kos najavila je da bi još u oktobru sa Crnom Gorom formalno mogla biti zatvorena nova poglavlja u pregovorima.

Evropska komisija sljedeće sedmice želi da predstavi nove podsticaje kako bi zemlje kandidati sprovele više reformi usmjerenih ka evropskim integracijama. U fokusu su borba protiv korupcije i organizovanog kriminala na Balkanu.

Upozorenje: Sukobi mogu ponovo da izbiju

Njemački ministar spoljnih poslova Johan Vadeful govorio je o temi koja se na konferencijama „Berlinskog procesa“ iznova pokreće. Riječ je prije svega o tome da se mladim generacijama otvori put ka EU. Upravo su mladi ljudi često razočarani dugotrajnim procesom pristupanja, navode iz njemačke delegacije. „Svjedočimo tome da previše dobro obrazovanih mladih ljudi napušta region i da on ponovo može biti destabilizovan“, rekao je Johan Vadeful još prije početka konferencije u Budvi.

On je upozorio da frustracija zbog procesa pristupanja može dovesti do toga „da ponovo izbiju sukobi između različitih etničkih grupa. To se može dogoditi u svakom trenutku i zato je ovaj proces pristupanja i dalje ispravan i svrsishodan, on je u interesu Evrope“.

Apel: „Pomirenje je jedini put“

Evropska komesarka za proširenje Marta Kos takođe je upozorila na mogućnost novih sukoba duž etničkih linija: „Pomirenje, ne zaborav, već oprost, jedini je put za sve države ka Evropskoj uniji.“

Sahrana bosansko-srpskog generala Ratka Mladića u Srbiji pokazala je koliko su rane još duboke, rekla je ona. Zvanična počast Srbije generalu osuđenom za ratne zločine izazvala je oštre kritike u Bosni i Hercegovini i u brojnim državama EU, među kojima je i Njemačka. 

Evropska komesarka za proširenje Marta Kos, osim Crne Gore, pomenula je i Albaniju, koja je takođe daleko odmakla na putu ka Evropskoj uniji. Nije navela konkretan datum pristupanja, već je samo rekla da pregovori napreduju brže nego ikada u posljednjih 25 godina.

I predstavnici Sjeverne Makedonije i Kosova očekuju konkretnija obećanja u vezi sa vremenskim planom i narednim koracima ka željenom članstvu. Na posljednjem samitu šefova država i vlada u okviru „Berlinskog procesa“, održanom prošle godine u Londonu, albanski premijer Edi Rama našalio se da njegova zemlja neće svoje mjesto na listi čekanja prepustiti Velikoj Britaniji. Britanska laburistička vlada razmatra mogućnost ponovnog ulaska u EU, koju je Velika Britanija napustila 2020. godine zbog Bregzita.

Geopolitika i članstvo u EU

U Budvi se od pojedinih diplomata iz balkanskih zemalja moglo čuti da ozbiljno strahuju – ne toliko zbog britanskih ambicija, koliko zbog težnje Ukrajine i Moldavije da postanu članice EU. Te diplomate, koje nisu željele da budu imenovane, strahuju da bi zbog geopolitičkih razloga te zemlje mogle mnogo brže da napreduju ka članstvu nego njihove vlastite države.

Evropska komesarka za proširenje Marta Kos indirektno je potvrdila da se o tome razmišlja. Ona je rekla da geopolitički razlozi imaju izuzetno važnu ulogu u procesu pristupanja. Uvijek je riječ i o pitanju kako se Evropa proširenjem može učiniti bezbjednijom. „Geopolitika pokazuje zašto je proširenje potrebno i zašto je potrebno brzo“, rekla je Marta Kos. Rusiju i Kinu nije pomenula po imenu.

Te dvije države, međutim, pokušavaju da ojačaju svoje prisustvo na zapadnom Balkanu. I Crna Gora je primjer za to. Kineskim kreditom Crna Gora finansira izgradnju autoputa, vrijednog više milijardi, od obale ka unutrašnjosti zemlje. Do 2038. godine autoput bi trebalo da bude produžen do Srbije – kineskim novcem i uz angažovanje uglavnom kineskih građevinskih kompanija.

Srbija, Sjeverna Makedonija i Bosna i Hercegovina i dalje kupuju relativno jeftin ruski prirodni gas. Evropskoj uniji to predstavlja problem u procesu pristupanja tih balkanskih država. Unija je uvela sankcije na uvoz ruskog gasa gasovodima nakon početka ruskog rata protiv Ukrajine.