Početkom marta pripadnici španske Nacionalne policije pretraživali su šumsko područje u blizini Marbelje u potrazi za skrovištem kokaina. Tom prilikom došlo je do potjere. Dileri droge, prerušeni u policajce, pucali su na službenike iz automatskih pištolja. U njihovim vozilima pronađeni su između ostalog i kalašnjikovi AK-47, navodi se kasnije u saopštenju Nacionalne policije.

„Ne možemo da se branimo"

Prema navodima španskih istražitelja sa kojima su razgovarali novinari političkog magazina ARD-a Report Mainz, ovo očigledno nije usamljen slučaj. Gotovo svake nedjelje tokom racija, pored kokaina, zapljenjuju se i moderno ratno oružje i municija.

Za policajce to predstavlja sve veći problem: „Kao obična policija ne možemo da se branimo od ove vrste ratnog oružja. Mi raspolažemo samo standardnim pištoljima", kaže policajac Oskar Sančez.

Report Mainz se sastao sa stručnjakom za oružje iz Nacionalne policije na popularnoj turističkoj plaži u blizini Kadisa. Tamo se redovno sprovode akcije protiv naoružanih kurira droge koji gliserima dopremaju kokain u Andaluziju i pritom se postepeno sve više naoružavaju.

Sančez pokazuje zaplijenjeni metak kalibra 5,56 mm, standardnu NATO municiju. „Narko-bande koriste ovu vrstu municije. Ona dolazi iz Istočne Evrope, iz rata u Ukrajini“, pretpostavlja Sančez.

Sličnu sumnju ima i drugi istražitelj. Agustin David Domngez, predstavnik sindikata u španskoj policiji „Guardia Civil", uvjeren je:

„Oružje uglavnom ne možemo da identifikujemo po porijeklu, ali municiju je lakše pratiti, a ona često potiče iz rata u Ukrajini.“ Ove tvrdnje nije moguće nezavisno provjeriti.

Da li ratno oružje završava na crnom tržištu?

Ova otkrića otvaraju osjetljivo pitanje: da li oružje i municija sa ukrajinskih ratišta završavaju na evropskom crnom tržištu?

Ne samo u Španiji, već širom Evrope policija tokom racija redovno zapljenjuje velika skladišta oružja, uključujući i vojno naoružanje.

Za potrebe Report Mainza, stručnjak za municiju i eksplozive Marko Polers analizirao je snimke takvih akcija. Polers je bivši pripadnik njemačke specijalne jedinice KSK (Kommando Spezialkräfte).

Na fotografijama objavljenim u medijima sa racije u Mađarskoj iz jula 2022. identifikovao je modernizovanu rusku jurišnu pušku AK-47. „Ovo oružje je definitivno namijenjeno vojnom tržištu", kaže Polers.

Po njegovoj procjeni, takvo ratno oružje trenutno je najlakše nabaviti u Ukrajini, na primjer od poginulih vojnika. Kalašnjikov AK-47 je standardna jurišna puška bivših zemalja Istočnog bloka i proizvedena je u milionima primjeraka. Saveznici Ukrajine isporučivali su je i tokom prvih dana rata.

Mnoge od tih pušaka, tvrdi on, na početku rata nisu bile adekvatno evidentirane, pa su neke završile u ilegalnoj prodaji.

Upozorenja već ubrzo nakon početka rata

Ovu opasnost vide i politički zvaničnici u Njemačkoj i na nivou Evropske unije. To pokazuju povjerljiva prepiska između Brisela i Berlina, kao i izvještaji Europola do kojih je došao Report Mainz. Već u maju 2022, svega nekoliko mjeseci nakon početka rata, Europol je predstavnicima vlada saopštio da je: „ilegalna trgovina već počela i da bi mogla dodatno da poraste“.

U julu 2022. zamjenik direktora evropske agencije za zaštitu granica Frontex upozorio je pred Odborom za unutrašnje poslove Bundestaga: „U Ukrajini trenutno postoji gotovo neograničen pristup ratnom oružju. Polazimo od toga, a postoje i prvi pokazatelji, da kriminalci to oružje krijumčare u Evropsku uniju.“

„Nedostaju kontrolni mehanizmi"

Stručnjak za terorizam Hans-Jakob Šindler smatra da oružje koje su saveznici isporučili Ukrajini zaista završava i na crnom tržištu. On optužuje države članice EU da prećutkuju problem.

„Nijedna vlada koja šalje oružje u zonu sukoba, pa ni njemačka savezna vlada, ne želi da prizna da se njeno oružje koristi za nešto drugo osim za svrhu za koju je isporučeno.“

Prema njegovim riječima, velika koncentracija oružja u kriznim područjima uvijek privlači kriminalce, što su pokazali prethodni sukobi u Libanu i Avganistanu. Problem je, kaže, što se iz tih iskustava nije dovoljno naučilo. „Nedostaju kontrolni mehanizmi."

Na primjer, ne postoji zajednička baza sa serijskim brojevima svih komada oružja isporučenih Ukrajini, kritikuje Šindler. Zbog toga je gotovo nemoguće pratiti njihovo kretanje.

Njegov zaključak je porazan: „Naša kriva učenja kao društva, pa i kao Njemačke, sto posto je horizontalna.“

U EU nije moguć sistematski uporedni pregled podataka

Istražitelji u Španiji takođe se žale da je oružje, uprkos serijskim brojevima, često nemoguće pratiti. Glavni problem je nepostojanje zajedničkog evropskog pristupa listama serijskih brojeva. Osim toga, mnoge ključne informacije označene su kao povjerljive.

Na isti problem ukazuju i diplomatski dokumenti do kojih je došao Report Mainz. U internom dokumentu njemačkog Ministarstva spoljnih poslova iz februara 2024. navodi se da, prema Europolu, pri razmjeni podataka u EU „nisu moguća sistematska poređenja podataka“.

Iz drugog dokumenta proizlazi da i evropska IT agencija nadležna za ovu oblast krijumčarenje vatrenog oružja smatra ogromnim izazovom.

Dok je u Evropi u opticaju oko 35 miliona ilegalnih komada oružja, u Šengenskom informacionom sistemu registrovano je svega 620.000 slučajeva.

„Praćenje porijekla je otežano"

Na upit Report Mainza njemačkom Ministarstvu unutrašnjih poslova odgovorio je Savezni kriminalistički ured (BKA). On potvrđuje postojanje problema: Zbog nedostatka oznaka i nepotpunih registara, praćenje porijekla vatrenog oružja značajno je otežano.

BKA navodi da se uglavnom oslanja na interne baze podataka i javno dostupne izvore.

Konstantin fon Noc, stručnjak Zelenih za bezbjednosna pitanja u Bundestagu, zbog toga traži od njemačke vlade da ubrza razvoj zajedničkih evropskih baza podataka. Kao primer navodi Holandiju.

Tamo je razvijen poseban sistem, takozvana „crna kutija" (Black Box), pomoću kojeg istražitelji mogu da provjere serijske brojeve i dobiju jasan odgovor da li je određeno oružje isporučeno Ukrajini — jednostavno „da“ ili „ne“, što predstavlja polaznu tačku za dalju istragu.

Međutim, holandski stručnjaci za oružje, poput policajca Ričarda Martensa, smatraju da bi uvođenje takvog sistema na nivou cijele Evrope bilo veoma teško. „U ovom trenutku nismo u mogućnosti da izgradimo takvu bazu podataka“, kaže Martens.