Sahrani Ratka Mladića u Beogradu prisustvovale su hiljade ljudi, pripadnici Vojske Srbije, ministri srbijanske vlade, zvaničnici Republike Srpske te ambasador Rusije u SrbijiAleksandar Bocan-Harčenko. Pripadnici srbijanske Vojske nosili su ga do groba, a počasna jedinica ispalila je artiljerijski plotun u čast ratnog zločinca, dok je vjerski obred predvodio patrijarh Srpske pravoslavne crkve Porfirije.

Ipak, Evropska komisija nije u tome prepoznala „državne počasti“. Glasnogovornica Komisije Paula Pinho izjavila je da je „bila planirana sahrana uz državne počasti, ali se to nije dogodilo“.

Diplomatski rez i reakcije iz regije

Kao „posljednji alarm za uzbunu“ ministar vanjskih poslova Bosne i Hercegovine Elmedin Konaković naveo je poruku „Pravac Potočari“, istaknutu uz sliku Ratka Mladića na stadionu Rajko Mitić tokom derbija Crvene zvezde i Partizana 6. septembra.

Konaković je najavio povlačenje svih zaposlenih iz Ambasade BiH u Beogradu nad kojima Ministarstvo ima nadležnost, dok bi ambasador i konzul ostali jer o njihovom opozivu odlučuje Predsjedništvo BiH. Konzularni poslovi bili bi prebačeni u diplomatsko-konzularna predstavništva u Zagrebu, Podgorici i drugim gradovima.

„Da mogu, odmah danas bih prekinuo diplomatske odnose sa Srbijom. Ono što mogu, radit ću na tome da odnose smanjim na najmanje moguće“, poručio je Konaković.

Povlačenje osoblja iz Ambasade BiH u Beogradu moglo bi značiti obustavu njenog rada što, prema ocjeni bivšeg ambasadora BiH u Srbiji Envera Halilovića, ne bi predstavljalo veliki gubitak jer su diplomatski odnosi Sarajeva i Beograda „odavno na najnižem nivou“. „Ta diplomatija sa Srbijom donosi nam više uvreda i poniženja nego približavanja i međusobne saradnje“, rekao je Halilović za Radio Slobodna Evropa.

Na dan sahrane Ratka Mladića, Ministarstvo vanjskih poslova Crne Gore saopćilo je da je Mladić pravosnažno osuđen za genocid, zločine protiv čovječnosti i kršenja zakona i običaja ratovanja te da njegova smrt „vraća bolna sjećanja na najmračnije poglavlje istorije koju dijele narodi i države regiona“, naglašavajući da Crna Gora ostaje privržena vrijednostima pravde, suočavanja s prošlošću i poštovanja žrtava.

Sukob realnosti i izjava iz Bruxellesa

Jedno od ključnih pitanja jeste hoće li Evropska unija dodatno reagirati nakon što je glasnogovornica Evropske komisije ocijenila da Mladićev ispraćaj nije imao državna obilježja.

Predsjednik Udruženja žrtava i svjedoka genocida Murat Tahirović podsjeća da je Evropska unija unaprijed rekla da bi državni ispraćaj bio neprihvatljiv. Srbija je potom, kaže, omogućila sve ono što je javnosti izgledalo upravo kao državna i vojna počast, dok Bruxelles sada tvrdi da takvih počasti nije bilo.

„Ono što se dogodilo – učešće Vojske Srbije, salutiranje, državna komemoracija u vojnom objektu i prisustvo ministara – pokazuje da je upravo ono što je Evropska unija označila kao neprihvatljivo u praksi sprovedeno“, upozorava Tahirović za DW.

On smatra da se Evropska komisija nije spremna sukobiti sa Srbijom i da „zatvara oči pred veličanjem Mladića“, poredeći takav odnos s evropskom pasivnošću devedesetih godina. „Evropa mora djelovati sada ili će biti prekasno, a posljedice bi bile nesagledive“, upozorava Tahirović.

Sličan stav dijeli i akademik Esad Duraković, koji u izjavi za Klix navodi da Evropa „prelazi preko državne počasti i slavljenja ratnog zločinca“, nazivajući to „evropskim saučesništvom“ s uzrocima u „islamofobiji“.

Reakcije stižu i iz Hrvatske. Premijer Andrej Plenković ocjenjuje „pogrešnim“ reagiranje Evropske komisije samo na nivou glasnogovornice. „Mislim da treba reagirati na višem nivou, uključujući Ursulu von der Leyen, Martu Kos i Kaju Kallas, a hrvatska strana to će i jasno reći Evropskoj komisiji“, smatra Plenković.

Izjava glasnogovornice „nevjerovatno neprofesionalna“

Šef Kabineta hrvatskog predsjednika Orsat Miljenić poručuje da državne počasti i javno veličanje pokazuju da režim u Srbiji „sve to ne samo da prihvaća i podržava, nego i učestvuje u veličanju zločina“. Posebno ga brine šutnja Bruxellesa: „Gotovo šutke, uz pokoje mlako upozorenje, inače glasni evropski lideri prave se kao da ne čuju i ne vide što se događa u Srbiji. Ako Evropska administracija šuti, Hrvatska vlada mora reagirati, uključujući i blokadu približavanja Srbije Evropskoj uniji.“

Hrvatski politolog Davor Gjenero izjavu glasnogovornice Evropske komisije ocjenjuje „nevjerovatno neprofesionalnom“. Za DW kaže da je ona izazvala zabrinutost u Hrvatskoj, dok izvršna vlast i diplomatija, iako se slažu s kritikama, nevoljno gledaju na javno eksponiranje tog pitanja. Činjenica da je govorila samo glasnogovornica pokazuje da su procesi u Srbiji za Evropsku uniju irelevantni, jer Srbija i „haos što ga pravi Vučić“ trenutno nisu u evropskom fokusu, s obzirom na to da je Unija suočena s ozbiljnijim izazovima iz Rusije.

Direktor Foruma za etničke odnose iz Beograda Dušan Janjić također ocjenjuje izjavu neprofesionalnom i proizvodom „neodgovornosti u jednoj opasnoj birokratskoj pameti“. Upozorava da reakciju treba posmatrati u širem geopolitičkom kontekstu u kojem Sjedinjene Američke Države i Evropljani – preciznije Njemačka i Francuska – „vode rat zbog dolaska Amerike na Zapadni Balkan“, zaključujući da „Rusi pobjeđuju na ovoj izjavi portparolke Evropske komisije što će se vrlo brzo pokazati“.

Međunarodne osude i reakcije vjerskih zajednica

Oštro je reagirao i američki republikanski kongresmen Joe Wilson, nazivajući skup „galerijom bitangi“ sastavljenom od „antiameričkog Vučića i figura iz ruskog režima“. Povlačeći paralelu između Vladimira Putina i Ratka Mladića, Wilson je na mreži X napisao: „Mladić je bio ratni zločinac. Putin je ratni zločinac. Sahrana je galerija bitangi koju čine antiamerički Vučić i figure iz ruskog režima. Srpski narod zaslužuje bolje. Zaslužuju vladavinu prava te slobodne i poštene izbore.“

Njemačka ambasada u BiH oglasila se na Facebooku porukom da je „veličanje osuđenih ratnih zločinaca i počinilaca genocida neprihvatljivo“ te da je u potpunoj suprotnosti s idejom pomirenja, mirnog suživota i evropskog puta BiH, uz poruku „Odgovornost umjesto veličanja“.

S druge strane, patrijarh SPC Porfirije služio je opijelo Mladiću, opisujući ga kao hrišćanina koji je „podnio žrtvu i položio život za slobodu, odbranu i opstanak svoga roda“, navodeći da „nijedan zemaljski sud nije nepogrešiv“ i da je „posljednji sud božiji jedini konačan i jedini u potpunosti pravedan“.

Iz Islamske zajednice u BiH poručuju da Porfirijevo obraćanje „relativizira presude međunarodnih sudova“ dok se Crkva „identificira s naslijeđem presuđenog ratnog zločinca“. „Razumijemo obavezu Crkve da moli za svakog svog člana, pa i za grješnike, ali njegovo pretvaranje u heroja, sveca i uzora budućim generacijama smatramo sramotnim“, ističe se u reakciji.

Predsjednik Jevrejske zajednice u BiH Jakob Finci napominje da Međureligijsko vijeće nije raspravljalo o ovom događaju, ali za DW iznosi lični stav: „Smrću Ratka Mladića on nije oslobođen sudske presude, a sudska presuda međunarodnog suda u Hagu je bila da je on ratni zločinac za sve ono što je uradio za vreme rata u Bosni pogotovo u Srebrenici gde je učinjen genocid.“ Dodaje da izreka „o mrtvima sve najbolje“ ne znači da su Mladićevi grijesi oprošteni: „On je kao ratni zločinac osuđen, kao ratni zločinac je umro i kao ratni zločinac je sahranjen bez obzira šta oni koji su bili na sahrani o tome misle i kakvim ga smatraju.“