Šest zemalja za nepuna tri dana – predsjednica Evropske komisije Ursula fon der Lajen (CDU) imala je zgusnut raspored tokom svoje posjete državama zapadnog Balkana: Albaniji, Crnoj Gori, Bosni i Hercegovini, Srbiji, Kosovu i Sjevernoj Makedoniji ove nedelje.

Političarka je proteklih godina više puta posjećivala region, posljednji put 2024. Sve ove zapadnobalkanske zemlje nadaju se članstvu u Evropsku uniju – kada bi to tačno moglo da se dogodi, nije poznato. Hrvatska je 2013. bila poslednja zemlja koja je primljena u EU.

Zemlje regiona napreduju ka tom cilju različitim tempom: dok se Crnoj Gori daju dobre šanse skorom učlanjenju, proces u Srbiji je zastao zbog njene proruske politike i sve autoritarnije vlasti.

Od kada se prije skoro godinu dana srušio krov željezničke stanice u Novom Sadu i usmrtio 16 ljudi, građanke i građani gotovo neprekidno protestuju protiv predsjednika Aleksandra Vučića (SNS) i njegove vlasti. Opozicija i demonstranti traže nove izbore – Vučić je to za sada odbijao i umjesto toga slao bezbjednosne snage da brutalno suzbiju proteste.

Kritike na račun posjete Beogradu

Posjeta predsjednice EK Beogradu je naišla na kritike između ostalog i zbog toga jer je Klub EP-poslanika Evropski Zeleni (EGP) unaprijed označio posjetu Fon der Lajen Beogradu kao „potpuno neprimjerenu i politički pogrešno usmjerenu“. I Evropski socijalisti (PES) pozvali su je da „osudi represiju Vučića i podrži zahtjeve studenata i opozicije za nove izbore".

Više organizacija civilnog društva, među njima i Reporteri bez granica, apelovali su na predsjednicu Komisije da tokom svoje posjete skrene pažnju na „krizu slobode medija“ u Srbiji i regionu.

Kritičari su EU više puta zamjerali da je previše popustljiva prema predsjedniku Srbije Vučiću.

Fon der Lajen zahtijeva reforme od Vučića

Ovog puta Fon der Lajen je iznijela relativno jasne stavove. Sada je „pravi trenutak za Srbiju da konkretizuje pristupanje našoj Uniji. Zbog toga moraju da se postignu pomaci u oblasti vladavine prava, uslova za izbore i slobode medija", rekla je na konferenciji za novinare u sredu, 15. oktobra.

To što predsjednica Komisije sada koristi oštriji ton i javno kritikuje demokratsko nazadovanje u Srbiji, može da ojača poziciju EU, kaže Nikolas Cifakis, politikolog sa Koledža Evrope za DW.

„Ako EU dosljedno nagrađuje napredak, a stagnaciju ili nazadovanje sankcioniše, to će imati značajan uticaj na političke reforme u regionu“, dodaje Cifakis. Politikom umirivanja proruski nastrojenih aktera, Brisel dovodi u pitanje svoje mogućnosti uticaja ali  i povjerenje proevropskih snaga.

Fon der Lajen je u srijedu takođe pozvala Srbiju da se pridruži sankcijama EU protiv Rusije, sa čijim liderom Vladimirom Putinom se Vučić sastao u septembru. Beograd je svoju spoljnu politiku doduše u mnogim tačkama uskladio, ali mora da učini još više, rekla je predsjednica Komisije.

Crna Gora: „Predvodnica" u procesu pristupanja

Koliko su pojedine zemlje regiona različito napredovale na putu ka članstvu, pokazala je posjeta Fon der Lajen Crnoj Gori dan ranije. Ona je toj zemlji potvrdila da je „potpuno usklađena sa spoljnom i bezbjednosnom politikom Evropske unije“. Crna Gora je „bez ikakve sumnje predvodnica u procesu pristupanja“ i mogla bi da postane članica 2028. ako ostane na tom putu.

Shodno tome, tokom posjete Crnoj Gori, fokus je bio „više na investicijama nego na reformama“, objašnjava Nina Vujanović iz briselskog trusta mozgova Bruegel. Tako bi, na primjer, nedavni ulazak Crne Gore, istovremeno sa Albanijom i Sjevernom Makedonijom, u evropski platni prostor SEPA  trebalo da pomogne u podsticanju privrede.

U cjelini, Fon der Lajen se tokom svoje posjete zalagala za direktne strane investicije u region, kaže Nina Vujanović. One su ionako već relativno visoke: prema OECD, direktne strane investicije u zapadnobalkanskim državama činile su između 2020. i 2023. u prosjeku 6,4 odsto bruto domaćeg proizvoda (BDP) – više od četiri puta više od prosjeka EU koji iznosi 1,5 odsto.

Sa takozvanim planom rasta za zapadni Balkan, EU želi dodatno da ojača regionalne privrede: do 2027. trebalo bi da se obezbijede sredstva u iznosu od šest milijardi evra, sa ciljem da se bruto domaći proizvod regiona u narednih deset godina udvostruči.

Ekonomska integracija i geopolitika

Uprkos fokusu na ekonomsku integraciju, Fon der Lajen je ukazala i na potrebu političkih reformi, kaže Nina Vujanović iz Bruegela. „Region zapadnog Balkana je veoma raznolik, i to se odražava i u načinu na koji se obraćala donosiocima odluka u različitim zemljama“, objašnjava Vujanović. Gdje god je bilo potrebno, Fon der Lajen je naglasila potrebu za političkom stabilizacijom – pored Srbije, to se odnosi i na Kosovo i svakkao na Bosnu i Hercegovinu.

Posebno situaciju u ove dvije zemlje politikolog Cifakis vidi kao ključne spoljnopolitičke izazove za EU u regionu. Nacionalističke podjele i konflikti otvaraju Rusiji mogućnosti za uticaj. Zbog toga je proširenje EU „motivisano geopolitičkim razmatranjima“.

Ali kandidati za članstvo ne bi trebalo da gaje iluzije, dodaje Cifakis: „EU se doduše pokazuje odlučnom da ubrza proces proširenja, ali nije baš spremna da snizi kriterijume za članstvo.“