100.000 ljudi – pretežno Jevreja – ubili su nacisti iz operativne jedinice C u Ukrajini do proljeća 1942. Među njima i jednog muškarca guste kose, upalih obraza, koji nosi dugi kaput i rezigniranog ali mirnog pogleda kleči na ivici jame, sekunde prije nego što će biti strijeljan.

Desetine leševa ispred njega i strijelac sa pištoljem iza njega ne ostavljaju sumnju: on zna da će umrijeti. Žrtva je i dalje nepoznata, ali je počinilac sada sa vjerovatnoćom od 99 procenata identifikovan.

Muškarac koji drži pištolj u „opuštenoj pozi“, sa „performativnom ravnodušnošću“ i „proceduralnim podrazumijevanjem“, najvjerovatnije je nacistički zločinac Jakobus Onen, a fotografija bi trebala predstavljati nacistički trofej – kaže istoričar Jirgen Mateus.

Nova saznanja bivšeg šefa istraživačkog odjeljenja Memorijalnog muzeja Holokausta Sjedinjenih Američkih Država nedavno su objavljena u časopisu za istoriografiju izdavačke kuće Metropol.

„Ovo je važan korak ka približavanju istorijskoj realnosti Holokausta. To su trenuci kada istoričari – ako smijem da generalizujem – pomisle: ovdje sam proširio granice našeg znanja“, kaže Mateus u razgovoru za DW.

Spomenuta fotografija postala je jedna od najpoznatijih ikona Holokausta pod nazivom „Poslednji Jevrejin u Vinici", otkako se 1961. pojavila na suđenju nacističkom zločincu Adolfu Ajhmanu u Izraelu. Međutim, do sada se o fotografiji znalo vrlo malo, a dio tih saznanja se naknadno pokazao netačnim. 

Istorija fotografije

Prema navodima novinske agencije United Press International, koja je tada distribuirala fotografiju, ona potiče od preživjelog Holokausta Ala Mosa iz Čikaga. Navodno je fotografiju dobio 1945. godine, ubrzo nakon oslobađanja od strane američkih trupa u Minhenu, i predao je novinskoj agenciji.  

Međutim, fotografija je dugo bila pogrešno označena. Tek pretprošle godine Mateus je uspio da utvrdi da fotografija nije, kako se ranije mislilo, nastala između 1941. i 1943. u ukrajinskoj Vinici, već u Berdičivu, udaljenom oko 150 kilometara od Kijeva.

Do tog saznanja došlo se slučajno. Prije nekoliko godina Memorijalni muzej Holokausta SAD u Vašingtonu dobio je ratne dnevnike austrijskog vojnika Vermahta Valtera Materne, koji je 1941. bio stacioniran u ukrajinskom Berdičivu.

U njima se nalazio otisak upravo te fotografije, ali u znatno boljem kvalitetu nego ranije poznata verzija. Na poleđini je pisalo: „Kraj jula 1941. Strijeljanje Jevreja od strane SS-a u citadeli Berdičiva. 28. jul 1941.“

Maternin zapis u dnevniku pod istim datumom, u kojem opisuje ubistvo stotina Jevreja na istoj jami kod citadele u Berdičivu, dodatno je potvrdio tezu da mjesto zločina nije bila Vinica, već Berdičiv.

Mateus je rezultate svojih istraživanja o Materninim dnevnicima objavio krajem 2023. u stručnom časopisu „Holokaust i studije genocida“, o čemu je pisao dnevni list „VELT".

Prožet nacističkom ideologijom

Nakon toga, Mateus je dobio više informacija od čitalaca koji su tvrdili da prepoznaju počinioca. Jedna od tih informacija došla je od penzionisanog gimnazijskog profesora, koji je napisao da ta „jeziva fotografija decenijama ima značaj za njegovu porodicu, jer prikazuje pripadnika SS-a koji liči na ujaka njegove supruge, brata njene majke... Ujaka, koji je kao član operativne grupe C, u relevantnom periodu bio ‘na licu mesta’“, piše Mateus u časopisu za istoriografiju.

Ujak supruge je pomenuti Jakobus Onen, rođen 1906. u istočno-frizijskom selu Tihelvarf, blizu granice sa Holandijom. Studirao je francuski, engleski i fizičko vaspitanje u Getingenu za nastavnički poziv, a zatim predavao u Njemačkoj kolonijalnoj školi u Vicenhauzenu. Godine 1931. pristupio je SA, godinu dana kasnije prešao u SS, a početkom juna 1941. u operativnu grupu C, koja je ubila stotine hiljada Jevreja u istočnoj Evropi.

„Jakobus Onen potiče iz porodice srednje klase, otac mu je bio nastavnik i rano je preminuo. Morao je rano da se brine o svojoj braći i sestrama. Htio je da postane nastavnik, kao i njegov otac. U tom trenutku je vjerovatno već bio prožet nacističkom ideologijom, a i njegovo vrijeme studiranja u Getingenu bilo je jasno pod uticajem nacističkog studentskog pokreta“, kaže Mateus.  

Mateus: „Vještačka inteligencija bila je šlag na torti“

Protiv Onena nikada nije vođena istraga jer je poginuo u ratu u avgustu 1943. Osim toga, njegova sestra je uništila ratna pisma svog brata, čime je onemogućena svaka rekonstrukcija. 

Ipak, identitet ubice sada je sa velikom vjerovatnoćom utvrđen zahvaljujući softveru za prepoznavanje lica zasnovanom na vještačkoj inteligenciji i pomoći stručnjaka za vještačku inteligenciju – kao i zahvaljujući gimnazijskom profesoru koji ga je prepoznao na fotografiji i poslao uporedne fotografije.

„Što više sarađujemo sa drugim disciplinama, to bolje: ne samo sa istoričarima, već i sa istoričarima umjetnosti, tehničkim stručnjacima, muzikolozima, psiholozima, politikolozima itd.“, kaže Mateus.

Žrtva možda nikada neće biti identifikovana

Ime i biografski podaci vojnika sada su poznati, ali žrtva – kao u mnogim slučajevima – ostaje nepoznata, iako se njeno lice na fotografiji jasno vidi. To nije iznenađujuće, smatra Mateus, jer nacisti namjerno nisu bilježili imena strijeljanih ljudi u istočnoj Evropi, za razliku od deportacija iz zapadne Evrope.

„Većina žrtava Holokausta u istočnoj Evropi ostala je bezimena, kako su to počinioci i željeli. Tokom vremena su preduzeti veliki napori da se žrtve deanonimizuju, ali vjerovatno mnoge ljude nikada nećemo moći da imenujemo. Veliki dio tog posla obavili su sami preživjeli, koji su ljude identifikovali pomoću fotografija, memoara ili svjedočenja“, kaže Mateus.

Uprkos tome, istoričar je „oprezno optimističan“ da bi i žrtva mogla jednog dana da bude identifikovana uz pomoć interdisciplinarne saradnje, kolektivne inteligencije i vještačke inteligencije. U saradnji ljudi i vještačke inteligencije vidi mnoge mogućnosti za istraživanje Holokausta.

„Ako je to moguće za ovu fotografiju, onda je moguće i za pisma, dnevnike i druge dokumente. Mislim da mnogo toga zavisi od toga koliko društvo želi te nove mogućnosti – ne samo istraživači i političari, već i pojedinci i porodice“, kaže Mateus.