„Glasala bih za ujedinjenje s Rumunijom. Pogledajte šta se danas dešava u Moldavijii u svijetu. Za malu zemlju poput Moldavije postaje sve teže da opstane kao demokratija i suverena država i da se odupre Rusiji“, rekla je predsjednica Maja Sandu 11. januara u intervjuu za britanski podkast The Rest is Politics, koji je trajao više od sat vremena. Upravo je ova izjava izazvala veliku pažnju javnosti.

U istom intervjuu, predsjednica Republike Moldavije istovremeno je priznala da, prema anketama, većina građana njene zemlje trenutno ne podržava ujedinjenje s Rumunijom. Zbog toga Kišinjev, kao najrealniju opciju koju podržavaju birači, vidi pristupanje zemlje Evropskoj uniji.

Socijalisti i komunisti traže smjenu Sandu

Igor Dodon, predsjednik najveće opozicione snage – Partije socijalista Republike Moldavije – i bivši predsjednik zemlje, odmah je oštro kritikovao izjavu Maje Sandu. Optužio ju je da sanja o tome da postane predsjednica nove rumunske države i da se vodi sebičnim razmišljanjima o sopstvenoj budućnosti.

Dana 13. januara Partija socijalista objavila je saopštenje u kojem se, „zbog ugrožavanja opstanka Moldavijekao nezavisne države“, zahtijeva hitna smjena Sandu. Socijalisti pozivaju Generalno tužilaštvo i bezbjednosne službe da bez odlaganja pokrenu istragu zbog „veleizdaje". Pored toga, pozivaju „sve patriotske snage" da ostave po strani taktičke razlike i da se ujedine.

Komunistička partija zemlje, koja bilježi sve manju popularnost, objavila je slično saopštenje. Ona izjavu moldavske predsjednice naziva „činom izdaje zemlje“ i „grubim kršenjem predsjedničke zakletve“.

„Spasioci moldavske nezavisnosti i identiteta"

„Stranke koje su u krizi hvataju se za ideju da budu posljednji spasioci moldavske nezavisnosti i identiteta", kaže Andrej Kurararu, bezbjednosni ekspert analitičke platforme WatchDog, komentarišući reakcije moldavskih opozicionih partija. On ističe da Maja Sandu nije rekla ništa novo i da se na sličan način izjašnjavala još od 2016. godine.

Ekspert podsjeća da je Državni savjet 1918. godine, neposredno nakon proglašenja Narodne Republike Moldavije, odlučio da se teritorija pripoji Rumuniji, gdje je ostala do 1940. godine, kada ju je anektovao Sovjetski Savez. Zbog toga je, prema Kurararuu, tema ponovnog ujedinjenja s Rumunijom stalno prisutna u javnosti Moldavije još od raspada Sovjetskog Saveza i sticanja nezavisnosti 1991. godine.

Većina stanovnika Republike Moldavije govori rumunski jezik.

Kurararu navodi da podrška ujedinjenju s Rumunijom varira u zavisnosti od političkog konteksta i vojnih prijetnji, ali nikada ne pada ispod 30 odsto. „Izjava Maje Sandu predstavlja spoljnopolitičku poruku, kako bi Moskva shvatila koji bi scenario mogao biti primijenjen u slučaju vojne invazije“, smatra ekspert.

„Iscrpljenost koja se približava sindromu izgaranja“

Kurararuove procjene potvrđuju i istraživanja javnog mnjenja instituta iData i IMAS, dva najvažnija istraživačka centra u zemlji, sprovedena prošlog ljeta. Ona pokazuju da oko trećine ispitanih građana Moldavije podržava ujedinjenje s Rumunijom.

Politikolog iz Kišinjeva Vitalij Andrijevši primjećuje da je izjava Maje Sandu formalno bila pažljivo i korektno formulisana, ali je neočekivano izazvala veliku pažnju, što se može tumačiti kao politički i psihološki signal koji ukazuje na „iscrpljenost koja se približava sindromu izgaranja“. Njeno predsjedništvo, kako navodi ekspert, obilježeno je nizom kriza koje su se brzo smjenjivale – od pandemije koronavirusa i sistematskog pritiska Rusije do sveobuhvatnog rata u Ukrajini.

Istovremeno, sva odgovornost pada isključivo na Sandu, koja uživa i najveću podršku građana. Članovi njenog tima, kaže Andrijevši, često su izbjegavali da preuzmu odgovornost, prepuštali odluke nadređenima ili su samo simulirali aktivnost, zbog čega je Maja Sandu često morala lično da interveniše. „Da je ruska vojska stigla do granica Moldavije, više od 70 odsto Moldavaca bi, iz čistog instinkta za preživljavanje, glasalo za ujedinjenje s Rumunijom. Međutim, ključno pitanje je da li je Bukurešt na to spreman“, naglašava Andrijevši. O tome se u javnoj debati gotovo ne govori, iako je to od presudnog značaja, jer bi podrazumijevalo socijalne troškove u vidu penzija, plata i investicija, ali i rješavanje problema kriznih regiona poput Gagauzije i Pridnjestrovlja.

Andrijevši kaže da Moldavija danas ima slabe institucije, ranjivu ekonomiju i neriješena teritorijalna pitanja. Da bi se uspostavio red, potrebne su reforme, u kojima Evropska unija pruža važnu podršku. Zbog toga on izjavu Maje Sandu ne vidi kao poziv na stvarno ujedinjenje s Rumunijom, već prije kao signal upozorenja da je državni sistem preopterećen i da se rukovodstvo zemlje, koja se predugo nalazi u režimu pukog opstanka, približava svojim granicama.