Kada evropski lideri pričaju o tome da moraju „preuzeti odgovornost“ za svoju odbranu, jedna stvar ostaje neizgovorena, ali se podrazumijeva. Riječ je o tome da se smanji zavisnost od Sjedinjenih Država kada je u pitanju strategija odbrane, ali i proizvodnja oružja.

Razloge u doba Donalda Trampa lako je naći, od njegove promjenljive podrške Ukrajini do napetosti oko Grenlanda.

DW je pomno analizirao podatke o trgovini oružjem, koje od 1950. godine prikuplja Stokholmski međunarodni institut za istraživanje mira (SIPRI). U pitanju nisu puške i meci, već veliki sistemi – avioni, protivvazdušna odbrana, tenkovi, brodovi, sateliti…

Zavisni od SAD

Sjedinjene Države su u ovom vijeku zabilježile 36 odsto ukupnog svjetskog izvoza takvih sistema. Slijede Rusija (21 odsto), Francuska (8), Njemačka (7) i Kina (5). Zbirno, tih pet zemalja povlači tri četvrtine svjetskog izvoza.

Ako bacimo pogled na svijet, od američkih sistema najviše zavisi Okeanija, mada volumen tamošnjeg uvoza nije za poređenje sa Evropom ili Azijom.

Ova dva kontinenta u mnogome su se od 2000. do 2024. oslanjali na američko oružje – čak 46 odsto uvoza u Evropu stiže iz SAD, a isto je sa 35 odsto uvoza u Aziju.

Zavisnost je, kažu stručnjaci, vjerovatno i veća. Jer ovi podaci ne oslikavaju konzorcijume u kojima recimo evropske kompanije sarađuju sa američkim.

Procenat oslanjanja na SAD u posljednjih pet godina čak raste. „Nema načina da se oslobodi te zavisnosti u kratkom roku“, kaže nam Ajlin Matle, politologinja iz Centra za bezbjednost i odbranu pri Njemačkom savjetu za spoljne odnose.

Pominje primjer američkih aviona F35 koje su uvezle mnoge evropske države. Time su, kaže, barem za narednu deceniju zavisne od SAD i tamošnjih rezervnih dijelova.

Na vrhu ljestvice je Holandija, čijih 96 odsto uvoza otpada na američko naoružanje, a na dnu je Mađarska (17 odsto).

Matle kaže da od Amerike u vojnom pogledu mnogo zavise i partneri sa Dalekog istoka – Japan, Južna Koreja i Filipini. Te zemlje sada pomno prate zahtjeve Trampove administracije da Evropa više uloži u svoju odbranu.

„Prva Trampova, ali i Bajdenova administracija pozivali su i zemlje Indopacifika da ulože više u odbranu, premda ne tako drastično kao Evropu“, dodaje naša sagovornica.

Novi savezi

Sa povratkom Trampa, kaže Matle, ljulja se i američko obećanje da bi SAD pritekle u pomoć ukoliko bi Kina postala prijetnja tim zemljama Dalekog Istoka.

Kako dodaje, primjetno je da ove države zato kuju nove saveze, uključujući one sa evropskim zemljama. „Čvrsto vjerujem da će se gradnja takvih saveza nastaviti čak i ako buduće američke vlasti budu imale više simpatija prema Evropljanima.“

Drukčiji primjeri

Kad se posmatra uvoz oružja, ima zemalja koje idu suprotnim putem. Grčka, Katar ili Indija uvoze slične sisteme naoružanja iz različitih država.

To zna da bude logistički „košmar“ jer sve te sisteme treba uklopiti u jednu armiju, kaže Piter Vezeman, istraživač u SIPRI-ju. „Klasični primjer je kad postoje politički razlozi da se nabavka diverzifikuje, ali se postavljaju krupna pitanja o efikasnosti.“

Brazil kupuje od sviju, ali različite sisteme. „Kupe, recimo, francuske podmornice i to je to. U tom slučaju, ne pada im na pamet da kupuju i njemačke podmornice“, dodaje Vezeman.

Koji je ključ otpornosti?

Matle, Vezeman i drugi analitičari kažu da je ključ da neka država bude u stanju odbrambene gotovosti u tome da se oslanja na domaće.

„Zamislimo sukob u Indopacifiku – naravno da bi američka namjenska industrija prvo snabdijevala američku vojsku, prije nego što bi ispunjavala obaveze iz ugovora sa Evropljanima. Ako bi u isto vrijeme došlo do konflikta sa Rusijom na istočnom krilu NATO-a, evropska industrija bi morala biti u poziciji da snabdijeva svoje vojske“, oslikava Matle.

Strategija EU nazvana „Spremnost 2030" dobila je to ime jer se nekim evropskim liderima nije svidjelo originalno „ReArm 2030" – „ponovno naoružavanje“. Kako god se zvala, ideja je da se mobiliše 800 milijardi evra za jačanje odbrambene infrastrukture.

Vezeman kaže da namjenska industrija u EU već sada može brzo naoružati evropske vojske. „Postoji znatan kapacitet, ali se ne koristi sav za Evropu – postoji bitan udio izvoza u druge dijelove svijeta“, kaže on.

Za nešto više, EU će se naći pred velikim izazovom. Naime, rijetki zemni metali, ključni za proizvodnju naoružanja, mahom dolaze iz Kine. „U kratkom roku nema alternativa“, kaže Matle.

Proizilazi da bi Evropa, u oslobađanju od zavisnosti od SAD, mogla da postane više zavisna od druge velesile. A Peking, kao ni Vašington, nije stidljiv -  kad ima takve adute u geopolitičkom pokeru.