Fentanil je u međuvremenu mnogima poznat pojam – prije svega zbog njegove upotrebe u terapiji bola kao jakog analgetika, ali i zbog njegove uloge u opiodnoj krizi u SAD.

Nitazeni su, međutim, manje poznati. I oni pripadaju sintetičkim opioidima – i trenutno se veoma brzo šire. Već sićušne količine, golim okom jedva vidljive, mogu imati smrtonosan efekat. Često su pogođeni mladi ljudi.

Nova analiza pokazuje da su stvarne brojke izgleda znatno veće nego što su statistike do sada sugerisale. Prema jednoj britanskoj studiji objavljenoj u stručnom časopisu „Klinička toksikologija" (Clinical Toxicology), smrtnih slučajeva uzrokovanih nitazenima ima za trećinu više nego što je do sada evidentirano.

Jedan od razloga je što se ove supstance u krvnim uzorcima nakon smrti veoma brzo razgrađuju. Kada se radi toksikološka analiza kako bi se utvrdio uzrok smrti, one se često jedva mogu ili se uopšte ne mogu dokazati.

Šta su nitazeni?

Nitazeni spadaju među najpotentnije opioide – pojedini predstavnici ove grupe mogu djelovati i do 500 puta jače od heroina, navode stručnjaci okupljeni oko Kerolajn Koplend sa Kraljevskog koledža u Londonu. 1950‑ih godina prvobitno su razvijani kao mogući novi analgetici – jer su jeftini i lako se proizvode. Međutim, zbog ekstremnog djelovanja i visokog rizika od predoziranja nikada nisu bili odobreni za medicinsku upotrebu.

Prema podacima Njemačke opservatorije za droge i bolesti zavisnosti (DBDD), nitazeni se mogu konzumirati kao vejping (putem elektronske cigarete), u obliku tableta, na papiriću (natopljenom supstancom) ili u drugim mješavinama.

Nitazeni imaju psihoaktivno djelovanje, što prema Svjetskoj zdravstvenoj organizaciji (SZO) znači da oni „utiču na mentalne procese, uključujući percepciju, svjesnost, kognitivne sposobnosti, raspoloženje i emocije".

Velika opasnost od predoziranja

Znakovi predoziranja su gubitak svijesti, grčevi i jaka sediranost, praćena prestankom disanja. Takozvana terapijska širina - dakle razlika između djelotvorne i smrtonosne doze je kod ovih supstanci izuzetno mala, što je razlog zašto i jednokratan unos može brzo postati opasan po život.

Istraživači oko Kerloajn Koplend sa Kraljevskog koledža simulirali su tipičan tok toksikoloških ispitivanja eksperimentima na životinjama. U Velikoj Britanijičesto prođu oko četiri nedelje dok se krvni uzorci analiziraju. Tada se u prosjeku može dokazati samo oko 14 procenata izvorne količine supstance – odlučujući faktor zbog kojeg se smrtni slučajevi često pogrešno ne pripisiju nitazenima. Zbog svega toga, tim je zaključio da je stvarna stopa smrtnosti za oko trećinu viša nego što je zabilježeno.

„Ako problem ne sagledamo na pravi način, ne možemo razviti odgovarajuće mjere – a neizbježna posljedica je da će se i dalje događati smrti koje je bilo moguće spriječiti", upozorava Kerolajn Koplend. Pronalaženje tipičnih produkata razgradnje nitazena i razvoj testova za njih mogao bi ubuduće dovesti do boljih rezultata.

Njemačka: samo 40 procenata smrtnih slučajeva toksikološki ispitano

U Njemačkoj se tačan uzrok smrti u slučajevima preminulih od konzumacije droga ionako ne utvrđuje u pravilu, već se o tome odlučuje pojedinačno - od slučaja do slučaja, navodi DBDD.

„U 2024. godini samo je u 40 procenata svih smrtnih slučajeva povezanih s drogama urađeno toksikološko vještačenje.“

A postupak je ionako složen: u oko 80 procenata takvih smrti konzumirano je više supstanci, zbog čega se pojedinačni uzrok često ne može jasno odrediti.

Nitazeni osvajaju evropsko tržište droga

Evropska agencija za droge (EUDA) izvještava da je 2024. među skoro 50 novo prijavljenih psihoaktivnih supstanci otprilike polovina pripadala grupi nitazena.

Njihovo prisustvo na evropskom tržištu enormno je poraslo tokom proteklih sedam godina. Na međunarodnom nivou bilo je mnogo upozorenja nadležnih institucija, navodi Kraljevski koledž.

Prema DBDD, nitazeni su već 2023. i 2024. spadali među najčešće registrovane supstance unutar grupe sintetičkih opioida. U tu grupu spadaju i poznati aktivni sastojci poput fentanila ili tramadola.

Mladi ljudi posebno ugroženi nitazenima

Institut za istraživanje terapija u Minhenu navodi da nitazene prije svega konzumiraju mladi ljudi skloni eksperimentisanju s drogama. U Njemačkoj je zabilježeno više tragičnih slučajeva. Velika Britanija je 2024. prijavila više od 330 smrtnih slučajeva povezanih s nitazenima, a mnoge žrtve bile su veoma mlade.

Za Njemačku je DBDD 2024. registrovao ukupno 32 smrtna slučaja povezana sa sintetičkim opioidima, a u devet slučajeva konzumacija nitazena bila je eksplicitno potvrđena. Za 2025. još nema kompletnih podataka.

Sintetički opioidi: stalno nove varijante

Stručnjaci pretpostavljaju da je stvarni broj slučajeva znatno veći – djelimično zbog nepotpunih toksikoloških obrada, a djelimično zato što se stalno pojavljuju nove supstance. 2025. godine registrovani su, na primjer, novi tzv. orfini poput ciklorfina, koji pripadaju još jednoj podgrupi opioida.

„Jedna od opasnosti kod novih sintetičkih opioida je ta što se, na primjer, mogu nalaziti u falsifikovanim lijekovima koji izgledaju zapanjujuće uvjerljivo“, navodi se. Ako ih slučajno konzumiraju osobe koje nemaju razvijenu toleranciju na opioide, to može u roku od nekoliko minuta završiti smrtonosno.

hf/af (dpa)