U intervjuu za kiparsku novinsku agenciju 4. oktobra, novi američki ambasador na Kipru Džon Breslou predstavio je planove za modernizaciju vazduhoplovne baze „Andreas Papandreu“ u Pafosu, kako bi mogla da prihvata velike američke vojne transportne avione.

Najavio je i češće dolaske američkih ratnih brodova u kiparske luke, kao i proširenje zajedničkih vojnih aktivnosti.

Međutim, posebnu političku težinu imala je jedna njegova izjava: uvjeravanje da će „Sjedinjene Američke Državeštititi Kipari u budućnosti“.

Iako ta izjava ne predstavlja formalnu američku bezbjednosnu garanciju, ona odražava sve intenzivniju saradnju dvije zemlje.

Za državu, koja je decenijama održavala bliske veze sa Moskvom, sa nepovjerenjem posmatrala američku spoljnu politiku i nije članica NATO, perspektiva širenja američkog vojnog prisustva predstavlja značajan geopolitički zaokret.

To je možda i najjasniji dosadašnji pokazatelj postepenog udaljavanja Kipra od Rusije i sve čvršćeg strateškog povezivanja sa Sjedinjenim Državama.

Godine nesvrstanosti

Ovaj zaokret posebno je upadljiv kada se uzme u obzir politička istorija Kipra.

U godinama nakon sticanja nezavisnosti od Velike Britanije 1960. godine, Republika Kiparnastojala je da održava ravnotežu u odnosima između Istoka i Zapada.

Pod vođstvom arhiepiskopa Makariosa III, prvog predsjednika nezavisnog Kipra, zemlja je 1961. postala jedna od osnivačica Pokreta nesvrstanih – organizacije država koje nisu željele da se svrstaju ni uz jednu od dvije tadašnje supersile: Sjedinjene Države i Sovjetski Savez.

Takav pristup omogućio je Nikoziji da održava bliske odnose sa Sovjetskim Savezom, a da pritom ne prekida veze sa Zapadom.

Članstvo u EU

Čak i nakon ulaska u Evropsku uniju 2004. godine, Kipar je zadržao snažne političke, ekonomske i vojne veze sa Moskvom.

Nasuprot tome, odnosi sa Sjedinjenim Državama ostali su u sjenci turske invazije na ostrvo 1974. godine i američkog propusta da odlučnije reaguje protiv Ankare.

Sjedinjene Države dale su prednost očuvanju strateških odnosa sa Turskom, važnom saveznicom u NATO, umjesto zauzimanja oštrijeg stava prema invaziji.

Takva američka politika podstakla je široko rasprostranjeno antiameričko raspoloženje na Kipru, koje je kulminiralo nasilnim protestom ispred američke ambasade u Nikoziji 19. avgusta 1974. godine. Tokom demonstracija ubijen je američki ambasador Rodžer Dejvis.

Nepovjerenje je dodatno produbljeno 1987. godine, kada su Sjedinjene Države uvele embargo na izvoz oružja Republici Kipar. Zvanično obrazloženje bilo je sprječavanje trke u naoružanju na ostrvu i izbjegavanje poteza koji bi mogli da ugroze napore za rješavanje kiparskog sukoba.

Bliski odnosi sa Moskvom

Američki embargo na oružje doprinio je tome da se kiparska Nacionalna garda, odnosno oružane snage Republike Kipar, u velikoj mjeri osloni na ruske sisteme naoružanja. Time je Kremlj učvrstio svoju poziciju jednog od glavnih vojnih partnera ove zemlje.

Reakcija Kipra na rusku aneksiju Krima 2014. godine pokazala je koliko su te veze bile snažne.

Kiparska vlada izrazila je ozbiljne rezerve prema uvođenju oštrijih sankcija Rusiji na nivou EU. Tadašnji ministar spoljnih poslova Joanis Kasulides upozorio je da bi takve mjere mogle da imaju razorne posljedice po kiparsku privredu.

Odnosi sa Moskvom dodatno su produbljeni u februaru 2015. godine, kada je predsjednik Nikos Anastasijadis posjetio rusku prijestonicu i potpisao niz sporazuma sa predsjednikom Vladimirom Putinom.

Među njima je bio i memorandum o pomorskoj saradnji, koji je omogućavao ruskim ratnim brodovima da posjećuju kiparske luke. Moskva je takođe pristala na povoljnije uslove otplate kredita od 2,5 milijardi evra koji je Kipru odobrila 2011. godine.

Bliska saradnja nastavila se sve do oktobra 2021, kada je tadašnji ministar spoljnih poslova a sadašnji predsjednik Nikos Hristodulidis tokom posjete Moskvi sa ruskim kolegom Sergejem Lavrovom potpisao Okvir za stratešku saradnju za period 2022–2024.

Prekretnica 2022. godine

Odlučujuća prekretnica dogodila se samo četiri mjeseca kasnije, u februaru 2022, kada je Rusija pokrenula sveobuhvatnu invaziju na Ukrajinu.

Konstantinos Adamides, vanredni profesor međunarodnih odnosa na Univerzitetu u Nikoziji, rekao je za DW da je ruska invazija ubrzala geopolitičko okretanje Kipra  Zapadu koje je već bilo započelo.

„Republika Kipar je prvi put otvoreno i nedvosmisleno izabrala da stane na stranu Zapada, uprkos ekonomskim i političkim troškovima prekida veza sa Moskvom“, rekao je Adamides.

Nikozija se pridružila sankcijama EU protiv Rusije, uprkos snažnoj povezanosti kiparske privrede sa Moskvom, posebno u oblastima usluga, investicija i turizma.

Ta odluka predstavljala je značajno odstupanje od tradicionalne spoljne politike Kipra, zasnovane na održavanju ravnoteže između Rusije i Zapada.

Adamides smatra da je stav vlade prema Rusiji otvorio put za bliže odnose sa Sjedinjenim Državama, naročito u oblasti bezbjednosti.

Prema njegovim riječima, Kipar je uspio da ubijedi Vašington da može da bude pouzdan partner u istočnom Mediteranu.

Kako izgleda približavanje SAD?

Približavanje dvije zemlje dobilo je institucionalne temelje još prije rata u Ukrajini, kada je 2018. godine potpisana bilateralna izjava o namjerama u oblasti bezbjednosne saradnje.

UslIjedile su i druge inicijative, među kojima i otvaranje Centra za kopnenu, pomorsku i lučku bezbjednost Kipra (CYCLOPS), objekta za obuku koji finansiraju Sjedinjene Države, u Larnaki u aprilu 2022. godine.

U centru se obučavaju pripadnici bezbjednosnih službi sa Kipra i iz drugih zemalja regiona, između ostalog za zaštitu luka, borbu protiv terorizma i sprečavanje krijumčarenja opasnih materija.

Još značajniji korak za kiparsku Nacionalnu gardu uslijedio je u septembru 2022. godine, kada je Vašington objavio potpuno ukidanje embarga na oružje uvedenog 1987.

Ta odluka omogućila je izvoz smrtonosne vojne opreme na Kipar, uz neophodna odobrenja američkih vlasti. Ukidanje embarga nije trajno i podliježe periodičnom obnavljanju. Njegovo važenje produženo je do 30. septembra 2027. godine.

Kipar i NATO

Strateško preusmjeravanje u oblasti bezbjednosti značajno je i zbog činjenice da Kipar nije član NATO.

Prinudno slijetanje iranskog drona u britansku vojnu bazu Akrotiri u martu ponovo je pokrenulo raspravu na Kipru o mogućem pristupanju zemlje NATO-u.

Hristodulidis je tada izjavio da se Kipar priprema za potencijalno članstvo na vojnom, operativnom i administrativnom nivou i da bi podnio zahtjev za ulazak u NATO „čak i sutra, kada bi to bilo moguće“.

Ipak, predsjednik je istakao da pristupanje Alijansi trenutno nije moguće jer „ne postoje politički uslovi za to, imajući u vidu dobro poznat stav Turske“.

Postepeno povlačenje ruskog naoružanja

Promjena strateške orijentacije zemlje ogleda se i u modernizaciji njenih oružanih snaga.

Nakon decenija velike zavisnosti od ruskog oružja i vojne opreme, Kipar nastoji da postepeno smanji oslanjanje na ruske tenkove T-80 i protivvazdušne sisteme Tor-M1 i Buk.

Taj proces ubrzan je nakon ruske invazije na Ukrajinu, pošto su sankcije protiv Moskve sve više otežavale nabavku rezervnih dijelova i municije za ruske sisteme naoružanja.

Još jedan važan korak uslijedio je u januaru 2025. godine, kada je tadašnji predsjednik SAD Džo Bajden odobrio Kipru učešće u američkim programima nabavke odbrambene opreme, uključujući program prodaje vojne opreme stranim državama (Foreign Military Sales – FMS) i program ustupanja viškova vojne opreme (Excess Defense Articles – EDA).

Ova odluka omogućila je Nikoziji pristup dodatnim mehanizmima za nabavku američke vojne opreme i time dodatno ojačala odbrambenu saradnju između Kipra i Sjedinjenih Država.