Prije nekoliko dana radnici Rudnika i Termoelektrane (RiTE) Ugljevik stupili su u štrajk zbog višegodišnjeg katastrofalnog stanja u ovoj žili kucavici elektroenergetskog sektora Republike Srpske. Devastacija kompletne infrastrukture, bez ulaganja u mehanizaciju zadnjih 20 godina, dovela je do toga da je Republika Srpska od izvoznika postala uvoznik električne energije, za šta na dnevnoj bazi izdvaja oko milion evra.

Loša hidrološka situacija ali i ispunjavanje arbitražne odluke, po kojoj je RiTE Ugljevik po prijeratnom sporazumu Slovencima dužan isporučivati trećinu električne energije iz ugovora o međusobnom ulaganju bivših jugoslovenskih republika, samo je dio problema sa kojim se suočio nekadašnji energetski gigant. Kap je prelila čašu kada je vlada RS odlučila da otkupi koncesiju od kompanije Comsar energy, kontroverznog biznismena Rašida Serdarova.

Milioni za "peglanje"

Koncesija je Serdarevu dodijeljena prije nekoliko godina za termoelektranu Ugljevik 3, koja nikada nije izgrađena ali i za eksploataciju ležišta uglja Ugljevik Istok. Međutim vlada je umjesto raskida ugovora, odlučila da „otkupi“ koncesiju za 240 miliona maraka. Kupac je Gas – Res, javno preduzeće koje je dio mješovitog holdinga. Vlada je osigurala novac kojom koncesija prelaze u vlasništvo Gas – Res-a, a ne RiTE Ugljevik.

„Vlada Republike Srpske dala je saglasnost na konačni ugovor da preduzeće Gas – Res preuzme kompaniju Komsar“, rekao je potpredsjednik vlade, Alen Šeranić.

Uvođenje posredničke kompanije u odnose između vlade RS, Elektroprivrede i RiTE Ugljevik, ostavilo je utisak da se u ležište uglja u Ugljeviku Istok 2 želi uvesti treće lice, odnosno kompanija bliska vladajućoj strukturi. Sindikat je zbog toga tražio smjenu rukovodstva RiTE Ugljevik, dodjelu ležišta uglja Istok 2, te smjenu resornog ministra Petra Đokića. Rukovodstvo RITE Ugljevik za ovakvo stanje optužilo je direktora Elektroprivrede RS Luku Petrovića (SNSD).

„Mi kao sindikat već godinu dana apelujemo da nam se vrati koncesija. Došlo je do nekih obećanja o vraćanju koncesije, ali ljudi ne vjeruju više nikom i traže dokument“, rekao je Boban Benović predsjednik Sindikata RiTE Ugljevik.

Odnosi unutar ovog sektora pokazuju duboke podjele, posebno nakon što je dojučerašnji direktor RiTE Ugljevik Diko Cvjetinović, optužio Petrovića da upravlja sindikatom.

„Iza ovog štrajka i ovih konstrukcija stoji direktno Luka Petrović. Čovjek koji je u zadnjih 6-7 godina doveo TE Ugljevik i cijeli energetski sistem Srpske u kolaps“, rekao je Cvjetinović, nakon čega nije dugo trebalo čekati rasplet na samom vrhu.

Mali noćni pregovori

„Mislimo da se Diko Cvjetinović umorio na toj poziciji“, saopšteno je iz ERS-a, na čijem čelu je Petrović, a samo par sati kasnije, u kasnim večernjim časovima, rukovodstvo RiTE Ugljevik je smijenjeno.

„Očekujem da Nadzorni odbor Rudnika i Termoelektrane Ugljevik u toku noći smijeni upravu i imenuje novu“, napisao je na Iksu (X) predsjednik SNSD-a Milorad Dodik, nakon čega je nalog i ispunjen.

RiTE Ugljevik dobili su novo rukovodstvo uz stare probleme. Zahtjevi radnika nisu do kraja ispunjeni, ali su se vratili na posao i počeli sa kopanjem uglja. Za poketanje termoelektrane biće potrebno najmanje dva dana. Ko će preuzeti ležište Istok 2, tek treba da se utvrdi, a u vladi tvrde da se otkupom koncesije taj posao prebacuje na Gas – Res.

Upućeni smatraju da se ovakvim stanjem u Ugljeviku, otkupom koncesija i potencijalnim uvođenjem trećih lica u proces proizvodnje, želi staviti tačka na kontrolu procesa unutar energetskog sektora RS.

„Zanimljivo je da je prvi štrajk rudara u Ugljeviku bio povod da se lakše proguta udica sa kupovinom Comsara za 240 miliona maraka, a sada se ponovo inscenira protest, kako bi se došlo do mnogo većih riba“, kaže Siniša Vukelić, urednik poslovnog portala Capital, navodeći da je providan bio pokušaj da se to uradi smjenom direktora Elektroprivrede RS Luke Petrovića, da bi deblji kraj izvukao smijenjeni direktor RiTE Ugljevik Diko Cvjetinović.

„Sve ovo ukazuje da se iz Elektroprivrede RS vode drugi politički procesi... i onih grupacija koje žele da uspostave svoju kontrolu iznad cijelog energetskog sektora u RS“, kaže Vukelić, , ističući da je upravo sukob između rukovodstva RiTE Ugljevik i Elektroprivrede, pokazatelj da unutar matičnog preduzeća postoji namjera za uspostavljanjem kontrole nad cijelim sektorom.

Odsumporavanje

Dva najveća proizvođača električne energije u Republici Srpskoj, RiTE Gacko i RiTE Ugljevik, proizvode preko 60 odsto električne energije, a njihovim izbacivanjem iz sistema energetski sektor suočava se sa milionskim gubicima. Uz sve to, u RiTE Ugljevik gotovo da je bačeno 80 miliona evra za sistem za odsumporavanje, koje je obavezno zelenom agendom.

Primjena Nacionalnog plana redukcije emisije štetnih gasova uslov je za primjenu zelene agende, a proces nabavke i ugradnje filtera za odsumporavanje (ODG) u RiTE Ugljevik počeo je 2017. godine. Koštao je 80 miliona evra, a tri godine kasnije, kada je stavljen u probni rad, dio sistema koji pokreće filtere pokvario se, za šta je bilo potrebno dodatnih 100 hiljada evra.

Apsurdno je što sistem nije podlijegao garanciji, jer je nestručnim rukovanjem ta garancija propala. Nataša Kovačević iz mreže Bankwatch, koja okuplja organizacije za zaštitu životne sredine iz centralne i istočne Evrope, kaže da oprema ne radi kako treba od njene instalacije. „Probni rad je bio 2020. godine. Međutim, elektro – filteri, koji su jedan od preduslova da bi sistem za odsumporavanje mogao da funkcioniše, bili su predimenzionisani i nisu bili dovoljno funkcionalni, zbog čega je TE, kao operator postrojenja, morala da potroši dodatnih 100 hiljada evra“, kaže Kovačević.

Privatizacija?

Ogromni gubici sa kojima se susreće ne samo Rite Ugljevik već i TE Gacko, teško će se „popeglati“ u redovnom procesu rada, pa se sve više postavlja pitanje, da li se dio sistema priprema za privatizaciju.

„Prema mojim informacijama, Mađarska bi trebala da postane većinski vlasnik Elektroprivrede RS do kraja ove godine“, tvrdi Vukelić, podsjećajući da je to pitanje postavio i novom premijeru RS, koji je rekao da on „u tom trenutku nema takvu informaciju“.

„To je dobar izgovor ukoliko do toga dođe, jer on može uvijek reći da za to nije znao. Prema mojim informacijama, o tome su već postignuti određeni dogovori i do kraja godine vlasnik preko 50 odsto bi trebala biti Mađarska, iako nije poznato na koji način će se to realizovati“, zaključuje Vukelić.

Poslanik opozicione Liste za pravdu i red Nebojša Vukanović, kaže da je energetski sektor u RS na izdisaju i da su posljednji događaji oko štrajka radnika, ali i kompletne priče oko otkupa koncesije od Rašida Serdarova, pokazatelj da će doći ili do potpune propasti ili do privatizacije.

„U ponoć zasjeda Nadzorni odbor RiTE Ugljevik i skida se direktor, dva sata nakon što je Dodik rekao da ih treba počistiti“, kaže Vukanović, upozorivši da je zbog kriminala širih razmjera, došlo do kraha energetskog sektora RS.