Sada je to i zvanično: pogon Nafte industrije Srbije (NIS) obustavlja proizvodnju nafte. To je nakon nedelja iščekivanja i naizmjeničnog optimizma i loših prognoza u utorak 2. decembra 2025. saopštio predsjednik Srbije Aleksandar Vučić. Građane je obavijestio da Sjedinjene Američke Države nisu izdale potrebnu licencu za nastavak rada Rafinerije.

Iako najave uvođenja američkih sankcija NIS-u traju već nekoliko mjeseci, srpski zvaničnici su za pronalaženjem rješenja posegnuli tek nedavno.

Kakve su odluke Srbiju dovele u stanje ozbiljne energetske krize, šta je moralo da se uradi bolje i koja su potencijalna rješenja? To su bila neka od pitanja, na koja su energetski i ekonomski stručnjaci pokušali da odgovore kroz debatu „Energetska sigurnost Srbije u svjetlu aktuelne krize – izazovi i rješenja“, koju su u Beogradu organizovale Fondacija Centar za demokratiju i Fondacija Fridrih Ebert, bliska njemačkim vladajućim socijaldemokratama (SPD).

„Dimenzionalno-planska šizofrenija“

Preveliko oslanjanje na uvoz energenata iz drugih zemalja, zanemarivanje lokalnih resursa, kao i odsustvo sistematske i dugoročne energetske politike panelisti su ocijenili kao neke od glavnih razloga za trenutnu energetsku krizu u Srbiji.

Kako je istakao Damir Dizdarević, programski koordinator Fondacija „BFPE za odgovorno društvo“, Srbiji kontinuirano nedostaje vizija o tome šta želi da postigne na duže staze. Usvajanje dokumenata koji su međusobno neusaglašeni i neplansko donošenje odluka „sežu do dimenzionalno-planske šizofrenije“, koja je uslovila nedostatak energenata.

„Meni djeluje kao da smo stavili dosta karata na propast cijele globalne klimatske priče, a zapravo ni te karte nismo odigrali kako treba. Mi, na kraju krajeva, nemamo uglja, nemamo dovoljno energije za sve naše potrebe, a kamoli za očekivani rast potražnje za električnom energijom i to je naš ključni i glavni problem“, rekao je Dizdarević.

Zanemarivanje resursa sopstvene zemlje

Kao drugi aspekt uzroka energetske krize Ilija Batas Bjelić sa Instituta tehničkih nauka Srpske akademije nauke i umjetnosti (SANU) istakao je odsustvo suverenosti po pitanju snabdijevanja naftom i gasom i pretjeranu zavisnost od drugih zemalja.

„Cijela naša energetska politika svodila se na to da budemo jako bliski s nekim državama koje su izvoznice fosilnih goriva i da praktično ništa ne radimo na razvoju drugih tehnologija. Mi smo čak i svoje resurse dali nekim drugim kompanijama misleći da možda mi ne znamo time da se bavimo i to je neminovno dovelo do ovoga što imamo danas“.

A to, istakli su učesnici debate, ide pod ruku sa zanemarivanjem resursa sopstvene zemlje.

Milena Maglovski, novinarka Energetskog portala, istakla je da Srbija veoma malo ulaže u lokalne resurse koje posjeduje – poput energije sunca, vetra, biogasa. Oni bi, kaže, makar nivou domaćinstava i privrede, u velikoj mjeri mogli da smanje zavisnost od fosilnih goriva.

„Interesantan je podatak da mi imamo 30 odsto veću insolaciju od Njemačke, dakle mi smo u tom smislu mnogo bogatiji tim resursom, dok je s druge strana Njemačka prva u Evropi po instaliranim kapacitetima solarne energije. Tako da nije sve ni u resursima, već u odluci i namjeri da se neka energetska tranzicija sprovede“, rekla je Maglovski.

Zašto država nijednom nije pozvala sindikate?

Predsjednik Vučić saopštio je da, nakon obustave rada Rafinerije, isti proces slijedi i pančevačkoj Petrohemiji, najvećem proizvođaču petrohemijskih proizvoda u Srbiji.

To bi, kako je na panelu istakao Zoran Obradović iz Ujedinjenih granskih sindikata „Nezavisnost“, potencijalno bez zarade ostavilo „par stotina hiljada ljudi koji se oslanjanju na rad Petrohemije“.

„Krajnji proizvod sindikata je čovjek, zaposlenik, radnik – i mi moramo da vidimo šta će biti s njima. Meni je nevjerovatno da država nijednom nije pozvala sindikalne centrale na razgovor, jer se tu radi prije svega o ljudima“, naglasio je Obradović.

Ali to nije jedina čudna odluka koju su zvaničnici u Srbiji donijeli u vezi s problemom zvanim NIS. Iako Srbija već trpi posljedice odbijanja da proda svoje dionice, Vučić je Rusiji dao rok do 15. januara da donese odluku o tome hoće li prodati svoj udio u NIS-u, nakon čega, kako je istakao, „mi presjecamo“.

U javnosti se spekuliše o nekoliko potencijalnih kupaca ruskog udjela, među kojima se nalazi i mađarska naftna kompanija MOL, a sve će se, navodno, znati krajem januara naredne godine.

Šta da se radi?

Panelisti u Beogradu imali su različito viđenje toga, šta je potrebno preduzeti kako bi Srbija krajem 2026. bila u povoljnijem energetskom položaju nego što je trenutno.

Prema mišljenju energetskog eksperta Aleksandra Kovačevića, Srbiji je potrebna potpuno nova energetska politika, „jer vidimo da je ova paradigma iz prethodne 54 godine došla do svog kraja“.

Stoga je kao najvažnije pitanje, kada je u pitanju ekonomski razvoj i održivost Srbije u narednom periodu, izdvojio pitanje Dunavske konvencije i otvaranja Dunava za plovidbu. To, kako je naglasio, podrazumijeva „da sistem Đerdap, Vojvodina vode, Srbija vode, sistem Dunav-Tisa-Dunav bolje funkcionišu nego što su funkcionisali u prethodnih trideset godina“.

Posle 2030. vrata EU će se zatvoriti?

Profesor Fakulteta za ekonomiju, finansije i administraciju (FEFA) Goran Radosavljević saglasan je da su Srbiji potrebne nove odluke o energetskoj i drugoj politici, ali tako da budu usaglašene s politikom Evropske unije. Pristupanje EU istakao je kao stvar od primarne važnosti.

„Željeli to ili ne – mi smo zavisni od te Evrope. Jer ako ne budemo ušli u EU nakon ovog sljedećeg otvaranja EU za integraciju, koje će vjerovatno biti 2030. godine – ta vrata se više nikad neće otvori. Mi ćemo onda ostati crna rupa i postaćemo Sjeverna Koreja – ne u smislu diktature, nego ekonomskog razvoja. I to je važna odluka koju moramo da donesemo“, zaključio je prof. Radosavljević.