آیا جنگ ایران باعث آغاز رقابت تسلیحات هستهای خواهد شد؟
۱۴۰۵ فروردین ۱۳, پنجشنبه
در این شکی نیست که خطر بروز یک رقابت تسلیحات هستهای در خاورمیانه در جریان درگیری کنونی افزایش یافته است.
در جریان جنگ، که از اواخر ماه فبروری با حملات مشترک ایالات متحده و اسرائیل به ایران شروع شد، تأسیسات هستهای هر دو کشور ایران و اسرائیل هدف قرار گرفتهاند.
دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده امریکا، گفته است که جنگ علیه ایران برای جلوگیری از دستیابی این کشور به سلاح هستهای آغاز شده است. اما کارشناسان هشدار میدهند که این اقدام ممکن است نتیجه برعکس داشته باشد.
داشتن سلاح هستهای قرار است برای یک کشور نقش بازدارنده داشته باشد. نظریه این است که این سلاحها مانع اقدام دشمنان علیه کشور مربوطه میشود.
بیشتر بخوانید: افزایش خطر رقابت تسلیحات هستهای پس از انقضای پیمان «استارت نو»
ناظران اغلب به نمونه کوریای شمالی اشاره میکنند. این کشور سلاحهای هستهای توسعه داده است که برخی معتقدند همین کار باعث شده است کسی نتواند علیه دیکتاتوری این کشور اقدام کند.
اوکرایین نمونهای از وضعیت برعکس آن است. در سال ۱۹۹۴، اوکرایین موافقت کرد تا در بدل تضمینهای امنیتی از سوی روسیه، امریکا و بریتانیا، زرادخانههای هستهای خود را که سومین زرادخانه بزرگ در جهان محسوب میشد، واگذار کند. اکنون استدلال این است که اگر اوکرایین آن سلاحها را حفظ میکرد، روسیه نمیتوانست به این کشور حمله کند.
«قابلیتهای بالقوه هستهای» کافی نیست
ایران در موقعیتی قرار داشت که به آن در آستانه هستهای بودن یا قابلیتهای بالقوه هستهای (Nuclear weapons latency) میگویند. به این معنی که یک کشور تمام ابزارهای لازم برای تولید سلاح هستهای را داشته باشد، اما هنوز آن را تولید نکرده باشد.
بیشتر بخوانید: ایران چه اندازه به ساختن بمب اتمی نزدیک است؟
روپال مهتا، پروفیسور علوم سیاسی در ایالات متحده، در یادداشتی برای مکتب اقتصادی لندن در اوایل ماه مارچ نوشت: «ایران سالها سیاست ابهام استراتژیک را دنبال کرده و درست قبل از رسیدن به مرحله تولید بمب هستهای باقی مانده بود تا از حملاتی که اکنون رخ دادهاند جلوگیری کند. رهبری جدید تهران با واقعیتی تلخ روبهروست: در حالی که تلاش برای ساخت سلاح هستهای خطرناک بود، اما داشتن بمب نیمهتمام، اشتباه مرگباری [برای این کشور] بود.»
صفحه اینستاگرام ما را دنبال کنید!
این هفته، سیاستمداران ایرانی اعلام کردند که این کشور ممکن است از پیمان مهمی که برای جلوگیری از گسترش سلاحهای هستهای طراحی شده است، یعنی پیمان منع گسترش سلاحهای هستهای (انپیتی) خارج شود. این پیمان سال ۱۹۶۸ میلادی ۱۹۱ کشور عضویت آن را دارند.
تغییرات در روابط امنیتی در منطقه که جنگ ایران به وجود آورده است، میتواند باعث شود کشورهای دیگر خاورمیانه نیز به دنبال سلاح هستهای بروند.
کِلسی داونپورت، مدیر سیاستهای عدم گسترش تسلیحات در انجمن کنترول تسلیحات واشنگتن، تأیید میکند: «چندین عامل وجود دارد که کشورهای حوزه خلیج را به سمت سلاحهای هستهای نزدیکتر خواهد کرد.»
کشورهای خلیج فارس میان جاهطلبیهای ایران و اسرائیل گیر کردهاند و دستکم تا حدی اعتماد خود را به ائتلافهای امنیتی با ایالات متحده از دست دادهاند.
داونپورت ادامه میدهد: «اگرچه بعید است هیچیک از این کشورها فوراً به دنبال بمب هستهای بروند. موانع فنی و سیاسی قابل توجهی وجود دارد که هر کشوری در منطقه، اگر بخواهد سلاح هستهای داشته باشد، باید بر آنها غلبه کند.»
داونپورت توضیح میدهد که رهبران کشورهای خلیج همچنین منتظر خواهند بود تا پایان درگیری را ببینند و مشخص شود رژیم ایران و برنامه هستهای آن به کجا میرسند. او میگوید: «اما بدون شک این درگیری تفکر درباره ضرورت داشتن سلاح هستهای برای امنیت را تحریک خواهد کرد.»
کدام کشورها به بمب هستهای علاقه دارند؟
عربستان سعودی سال گذشته اولین گامها به سوی قابلیتهای بالقوه هستهای (Nuclear Latency) را برداشت. در گذشته، محمد بن سلمان، حاکم عربستان، گفته بود که اگر ایران بمب هستهای تولید کند، عربستان نیز باید یکی داشته باشد. پس از سفر بن سلمان به ایالات متحده در ماه نوامبر سال گذشته، گفته میشود که او با توافقی در زمینه همکاری هستهای بازگشته است که به کشورش اجازه میدهد یورانیم غنیسازی کند.
بیشتر بخوانید: پیمان دفاعی؛ پاکستان میگوید برنامه هستهایاش میتواند در اختیار عربستان قرار گیرد
نور عید، پژوهشگر مستقل مستقر در پاریس که مقالاتی درباره جاهطلبیهای هستهای در خاورمیانه برای چندین مرکز تحقیقاتی نوشته، توضیح میدهد که هرگونه توافق با عربستان سعودی ابتدا باید از کنگره ایالات متحده عبور کند.
عید به دویچه گفت که تقریباً تمام ۲۶ توافقنامه همکاری هستهای که ایالات متحده با حدود ۱۵۵ کشور دارد، شامل سندی به نام «پروتوکل اضافی» است که با آژانس بینالمللی انرژی اتمی (IAEA) امضا شده است. این پروتوکل به آژانس امکان نظارت بهتر بر فعالیتهای هستهای یک کشور را میدهد. در حالی که هنوز بهطور رسمی تأیید نشده است، به نظر میرسد توافق عربستان و ایالات متحده امریکا تنها به یک توافقنامه دوطرفه حفاظتی نیاز خواهد داشت.
رابرت کلی، مدیر پیشین آژانس بینالمللی انرژی اتمی، این هفته به رسانه بلومبرگ گفت: «این با همه سوابق قبلی مغایرت دارد. ایده اینکه حکومت امریکا آمادگی دارد به عربستان قابلیتی را بدهد که همان کارهایی را انجام دهد که به خاطر آنها ایران را بمباران میکند، ظاهراً دورویی به نظر میرسد.»
با این حال، همانطور که عید اشاره میکند، سعودیها بین ۱۰ تا ۲۰ سال زمان نیاز دارند تا انرژی هستهای توسعه دهند، چه برسد به سلاح هستهای. مشکلات دیگری نیز وجود دارد، مانند نبود نیروی متخصص کاری. در حال حاضر، او معتقد است سعودیها پروژههای هستهای را عمدتاً به عنوان منبع انرژی داخلی میبینند.
امارات متحده عربی هماکنون یک نیروگاه هستهای به نام براکه دارد. این کشور وقتی در سال ۲۰۰۹ توافق خود را با ایالات متحده امضا کرد، موافقت کرد که پروتوکل اضافی را رعایت کند و غنیسازی یورانیم انجام ندهد.
به گفته عید، برای امارات، انرژی هستهای همیشه بیشتر به خاطر پرستیژ یعنی این که نخستین کشور عربی باشد که انرژی هستهای توسعه میدهد، اهمیت داشته است و نه به خاطر اهداف نظامی. اما در توافق آنها مادهای وجود دارد که مقرر میکند: «اگر یک کشور منطقهای یا همسایه توافق انعطافپذیرتری داشته باشد، آنها حق دارند شرایط خود را مجدداً مورد مذاکره قرار دهند.»
عید اشاره میکند که بخشی از دلیل انعطاف بیشتر در توافق همکاری هستهای عربستان در سال ۲۰۲۵ احتمالاً به رقابت امریکا با چین و روسیه مربوط میشود، که از تأمینکنندگان اصلی هستهای در جهان هستند. به گفته او، ترامپ وعده داده بود بخش هستهای امریکا را احیا کند و تا کنون، توافقهای هستهای با روسیه یا چین معمولاً شرایط سختگیرانه کمتری داشتهاند.
کِلسی داونپورت از انجمن کنترول تسلیحات گفت که دیگر کشورهای خاورمیانه که ممکن است به سمت توان بالقوه هستهای حرکت کنند، شامل مصر و ترکیه هستند.
مصر با همکاری روسیه در حال ساخت یک رآکتور هستهای در ساحل مدیترانه است. اما ناظران میگویند مصر که رسماً از خاورمیانه عاری از سلاح هستهای حمایت کرده است، با مشکلات مالی مواجه است و به احتمال زیاد نمیتواند از انرژی هستهای برای توسعه برنامه تسلیحاتی استفاده کند.
عید همچنین اشاره کرد که ترکیه در حال حاضر یک برنامه انرژی هستهای با روسیه توسعه میدهد و ممکن است به زودی با چین نیز همکاری کند. او گفت: «اما من دلیلی نمیبینم که آنها بخواهند جامعه بینالمللی را تنها برای دستیابی به سلاح هستهای علیه خود قرار دهند. صنعت دفاعی آنها در حال توسعه است و توجه زیادی را به خود جلب کرده است.»
عید در مصاحبه با دویچه وله گفت که ترکیه عضو ناتو است و از پوشش دفاعی آن نیز بهرهمند است، مگر آنکه قصد خروج از این ائتلاف را داشته باشد.
چگونه میتوان از گسترش سلاحهای هستهای جلوگیری کرد؟
داونپورت افزود که نگاه به تصویر بزرگتر در زمینه عدم گسترش این تسلیحات نیز مهم است. او به دویچه وله گفت: «به نفع چین و روسیه نیست که اجازه دهند نظام منع گسترش سلاحهای هستهای کاملاً فروپاشد. اگر از خاورمیانه فاصله بگیریم، برخی کشورها که بیشترین احتمال ساخت سلاح هستهای را دارند، در نزدیکی چین هستند، مانند کوریای جنوبی و جاپان. در عین حال، روسیه و چین اقدام قاطعانهای برای پاسخگویی به نقضهای ایران در زمینه عدم گسترش انجام ندادهاند.»
او استدلال میکند که در حالی که روسیه و چین ممکن است مواد و فناوریهایی برای ساخت سلاح هستهای فراهم کنند، اما بهطور فعال کمک نخواهند کرد.
مطالب ویدیویی را در صفحه یوتیوب ما ببینید!
داونپورت ادامه داده می گوید: «چیزی که محتملتر است این است که کشورهای خلیج فارس سعی کنند از اختلافات بین ایالات متحده و اروپا در یک سو و روسیه و چین در سوی دیگر بهرهبرداری کنند تا پیامدهای نزدیک شدن به آستانه سلاح هستهای را به حداقل برسانند.»
او تأکید میکند که برای جلوگیری از گسترش بیشتر سلاحهای هستهای، گفتوگوی منطقهای بهترین راهحل است. داونپورت چنین نتیجهگیری میکند: «من گمان نمیکنم پس از این درگیری، گفتوگوی امنیتی منطقهای آسان یا مستقیم باشد، اما این بهترین گزینه برای جلوگیری از سناریویی است که در آن کشورها تصمیم بگیرند داشتن بازدارندگی هستهای برای متوازن کردن روابط خصمانه یا جلوگیری از حملات بیشتر به قلمروشان ضروری است.»
آلبوم عکس از آرشیف با آمارهای سال ۲۰۱۵: