ایران پس از جنگ: ثبات شکننده و اقتصاد ویران
۱۴۰۵ تیر ۴, پنجشنبه
در پسزمینهٔ مذاکرات جاری میان واشنگتن و تهران، ایالات متحده تحریمهای مربوط به تجارت نفت ایران را تا تاریخ ۲۱ آگست به حالت تعلیق درآورده است. وزارت مالیه امریکا مجوزی موقت صادر کرده که تولید، انتقال و فروش نفت خام ایران را مجاز میسازد. این تعلیق بخشی کلیدی از یادداشت تفاهم است که دو طرف هفتهٔ گذشته امضا کردند.
همزمان، ایالات متحده و قطر در حال مذاکره بر سر آزادسازی حدود شش میلیارد دالر از درآمدهای مسدودشدۀ نفتی ایران هستند که قرار است برای مقاصد بشردوستانه استفاده شود. دونالد ترامپ، رئیسجمهور امریکا، روز دوشنبه (۲۲ جون ۲۰۲۶) در کاخ سفید گفت: «این پولها برای خرید مواد غذایی استفاده خواهد شد که تنها از دهقانان ما در ایالات متحده تهیه میشوند.»
با این حال، ایران همچنان به حمایت مالی گستردهتری نیاز دارد. بر اساس برآوردهای ابتدایی حکومت ایران، خسارات ناشی از جنگ حدود ۲۲۹ میلیارد یورو برآورد شده است. هنوز مشخص نیست که آیا و چه زمانی صندوق ۳۰۰ میلیارد دالری برای بازسازی ایران که در یادداشت تفاهم درج شده، ایجاد خواهد شد.
احتمال افزایش بیشتر تورم
به گفتۀ سید علی مدنیزاده، وزیر اقتصاد و مالیه ایران، حکومت برای تأمین هزینههای این جنگ، علاوه بر کسری بودجه، مجبور شده میلیاردها دالر دیگر از بانک مرکزی قرض بگیرد. این اقدام احتمالاً در ماههای آینده باعث افزایش شدید نرخ تورم خواهد شد.
مدنیزاده هشدار داد: «یک توافق با ایالات متحده بهتنهایی اقتصاد ایران را به حالت عادی بازنمیگرداند. تأثیرات تورمی ناشی از بدیهیهای جدید بهزودی آشکار خواهد شد.»
صفحه اینستاگرام ما را دنبال کنید!
احمد علوی، اقتصاددان، نیز انتظار بهبود سریع را ندارد. او در گفتوگو با دویچهوله به تجربۀ توافق هستهای سال ۲۰۱۵ (برجام) اشاره کرد و گفت که افزایش درآمدهای نفتی و کاهش فشارهای خارجی ممکن است نوعی «تنفس مصنوعی» برای اقتصاد ایجاد کند، «اما بدون اصلاحات ساختاری عمیق، این تأثیرات محدود و ناپایدار خواهند بود.»
«بسیاری ایرانیها خواستار تغییر اند»
ایران سالهاست بهدلیل تحریمها، سوءمدیریت و فساد با بحران اقتصادی جدی روبهرو است. جنگ اخیر و همچنین محاصرۀ بنادر ایران از سوی ایالات متحده در واکنش به مسدودشدن موقت تنگۀ هرمز وضعیت را بدتر کرده است.
بهویژه قیمت مواد غذایی در مدت کوتاهی بهشدت افزایش یافته است. نمونهٔ بارز آن تخممرغ است که یکی از منابع اصلی پروتئین برای اقشار کمدرآمد محسوب میشود. قیمت یک بسته ۱۵ تایی تخم مرغ در طول یک سال از حدود ۷۰ هزار تومان به بیش از ۲۰۰ هزار تومان رسیده است. مواد غذایی اساسی دیگر مانند روغن خوراکی یا برنج وارداتی نیز بهشدت گران شدهاند.
قبلاَ تورم و افزایش قیمتها منجر به اعتراضهای خیابانی مردم شده بود که از سوی حکومت سرکوب گردید.
یک زن ۲۸ ساله از ایران میگوید: «قیمتها عملاً هر روز بالا میروند. من و همسرم هر دو کار میکنیم و یک کودک کوچک داریم، اما با وجود آن مجبوریم از خیلی چیزها صرفنظر کنیم. فکر نمیکنم قیمتها دوباره کاهش پیدا کند.»
کاهش نرخ ارز بدون تأثیر محسوس
در همین حال، نرخ ارز تا حدی کاهش یافته است. بر اساس گزارش وبسایت تابناک، نرخ دالر از حدود ۱۹۰ هزار تومان به ۱۵۰ هزار تومان رسیده است. اما این کاهش هنوز تأثیر محسوسی بر زندگی مردم نداشته و قیمت کالاها و خدمات همچنان بالا باقی مانده است.
یک مادر دارای کودک مکتبرو در تهران میگوید که افزایش کرایهٔ خانهها باعث شده بسیاری از خانوادهها خانههای خود را ترک کرده و به مکانهای کوچکتر نقل مکان کنند یا نزد خویشاوندان زندگی کنند.
او میگوید: «حتی یک سفر کوتاه به دریای خزر هم برای خیلیها، از جمله ما، غیرقابل پرداخت شده است.»
نگرانی از نارضایتی اجتماعی
نگرانیها در مورد نارضایتی اجتماعی حتی در سطوح رسمی نیز افزایش یافته است. بهگفتۀ سازمان امور اجتماعی وزارت داخله، بخشهای بزرگی از جامعه با فشارهای مالی روبهرو هستند.
محمد بطحایی، رئیس این سازمان، با اشاره به نظرسنجیهای دولتی و علمی هشدار داده است که فضای اجتماعی متشنج است. در این نظرسنجی حدود ۶۰ درصد پاسخدهندگان گفتهاند که دیگر توان تحمل فشار اقتصادی را ندارند. همچنین حدود ۸۰ درصد گفته اند که احساس میکنند مورد بیعدالتی قرار میگیرند.
بطحایی از تصمیمگیرندگان سیاسی خواست این وضعیت را جدی بگیرند. شاخص «امید اجتماعی» نیز روندی نزولی نشان میدهد؛ بهطوری که حدود ۶۰ درصد مردم نسبت به آینده بدبین هستند.
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران نیز ابراز نگرانی کرده است. او ابراز نگرانی کرده که مشکلات اقتصادی به اعتراضات جدید منجر شود: «ما نمیتوانیم نیازهای مردم را بهاندازه کافی تأمین کنیم. نارضایتی ممکن است دوباره به خیابانها کشانده شود.»
تابآوری جامعه ایران
مهرداد درویشپور، جامعهشناس و استاد دانشگاه ملاردالن در سویدن، وضعیت فعلی ایران را «دوران شکننده پساجنگ» توصیف میکند.
او در گفتوگو با دویچهوله وضعیت کنونی را «نظمی ناپایدار» میداند، وضعیتی که فضای سیاسی همچنان محدود است و نظام سیاسی برای بقا تلاش میکند. به گفتۀ او، جنگ علاوه بر خسارات اقتصادی، تأثیرات عمیق اجتماعی و روانی نیز بر جای گذاشته است، جنبشهای اجتماعی تضعیف شده و سطح انتظارات کاهش یافته است.
مطالب ویدیویی را در صفحه یوتیوب ما ببینید!
با این حال، او محتاطانه خوشبین است: «پرسش اصلی این است که آیا این جامعه میتواند پس از شکستها، سرکوبها و تراومای جمعی دوباره خود را سازماندهی کند؟ پاسخ من مثبت است. تابآوری جامعۀ ایران را نباید دستکم گرفت.»
درویشپور همچنین معتقد است که نظام سیاسی دیگر قادر نخواهد بود همه روندها را به عقب برگرداند، از جمله مقاومت فزاینده در برابر حجاب اجباری. به گفتۀ او، جنبش «زن، زندگی، آزادی» پیشاپیش توازن قدرت در جامعه را تغییر داده است. حتی در شرایط سرکوب شدید، زنان همچنان بدون حجاب در فضاهای عمومی حضور مییابند.