تنش ایران-امریکا: کشورهای عربی چه موضعی دارند؟
۱۴۰۴ بهمن ۱۴, سهشنبه
در هفتههای اخیر ابهام درباره احتمال اقدام نظامی امریکا علیه ایران، بر محاسبات و تحرکات استراتژیک کشورهای منطقه سایه انداخته است.
عربستان سعودی و امارات متحده عربی، دو متحد نزدیک امریکا که همزمان روابط خود با تهران را حفظ کردهاند، اعلام کردند که اجازه نخواهند داد حریم هواییشان برای هیچ حملهای، صرفنظر از منشأ آن، مورد استفاده قرار گیرد.
بدر عبدالعاطی، وزیر خارجه مصر، که کشورش روابط با ایران را بهبود بخشیده اما هنوز به سطح کامل دیپلماتیک نرسیده است، با همتای ایرانی خود، عباس عراقچی، و همچنین با فرستاده امریکا در امور خاورمیانه، استیو ویتکاف، گفتوگو کرد تا «در جهت ایجاد آرامش و جلوگیری از ورود منطقه به چرخههای جدید بیثباتی» تلاش کند.
بیشتر بخوانید: رایزنی ایران با کشورهای منطقه در سایه تشدید تنش با امریکا
در همین حال، طبق دادههای وبسایت ردیابی دریایی «MarineTraffic»، کشتی هواپیمابردار هستهای «یواساس ابراهام لینکلن» و حدود ۱۰ کشتی جنگی دارای راکت هدایتشونده امریکا، که توانایی انجام حملات دریایی را دارند، وارد منطقه شدهاند.
پرستیوی، رسانه دولتی ایران، هفته گذشته اعلام کرد که از هفته آینده، نیروی دریایی سپاه پاسداران ایران در همان آبها، یعنی تنگه هرمز، که عربستان، ایران، عراق و امارات را به دریای عمان و دریای عرب متصل میکند،رزمایشهای واقعی با شلیک مهمات انجام خواهد داد.
نمایندگی ایران در سازمان ملل نیز در شبکه ایکس نوشت: «ایران آماده گفتوگو بر اساس احترام و منافع متقابل است، اما اگر تحت فشار قرار گیرد، از خود دفاع خواهد کرد و پاسخی خواهد داد که مشابه آن هرگز دیده نشده است!»
در راستای همین موضع، علی شمخانی، مشاور ارشد رهبر ایران، در ایکس نوشت که «حمله محدود یک توهم است.»
او تأکید کرد: «هرگونه اقدام نظامی ایالات متحده، از هر منشأ و در هر سطح، اقدام جنگی محسوب خواهد شد و پاسخ آن فوری، گسترده و بیسابقه خواهد بود و قلب تلآویو و همه حامیان متجاوز را هدف قرار خواهد داد.»
بیشتر بخوانید: آیا عربستان از اقدامات ترامپ علیه ایران حمایت میکند؟
صنم وکیل، مدیر برنامه خاورمیانه و شمال افریقا در مرکز تحقیقاتی بریتانیایی چتمهاوس، نوشت که تصمیمهای اخیر دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، نشان میدهد که امکان کاهش فشار اقتصادی و بازگشت ایران به تعاملات بینالمللی همچنان وجود دارد، «اما تنها زمانی که ایران محدودیتهای دائمی و قابل تائید بر برنامههای هستهای و موشکی خود را بپذیرد و رفتار منطقهایاش را تغییر دهد.»
اسرائیل هنوز سیستمهای دفاعی خود را بازسازی نکرده است
تنش میان امریکا و ایران از زمان سرکوب شدید معترضان در ایران در دسمبر ۲۰۲۵ افزایش یافته است. بنا بر آخرین آمار سازمان «فعالان حقوق بشر در ایران» مستقر در امریکا، ۶۴۷۹ نفر، به شمول ۶۰۹۲ معترض و ۱۱۸ کودک، تا پایان شب جمعه، ۳۰ جنوری، در اعتراضات ایران کشته شدهاند. این سازمان میگوید بیش از ۴۲ هزار و ۴۵۰ نفر نیز بازداشت شدهاند.
رهبر ایران، علی خامنهای، بار دیگر ایالات متحده و اسرائیل را مسئول ناآرامیها خوانده است.
پاولینه رابِه، پژوهشگر علوم سیاسی در مرکز تحقیقاتی (Middle East Minds) در برلین، به دویچهوله گفت که هرگونه حمله امریکا به ایران ممکن است حمله متقابل ایران به خاک اسرائیل را در پی داشته باشد و «با توجه به انتخابات پیشرو در اسرائیل، حکومت این کشور اکنون از تقاضای خویشتنداری حمایت میکند.»
صفحه اینستاگرام ما را دنبال کنید!
او افزود که پس از حملات حماس به اسرائیل در ۷ اکتوبر ۲۰۲۳، جنگ دو ساله در غزه و جنگ ۱۲ روزه در جون ۲۰۲۵ میان ایران و اسرائیل، که در آن امریکا به اهداف هستهای در ایران حمله کرد، اسرائیل هنوز نتوانسته سیستمهای دفاعی خود را کاملاً بازسازی کند.
میراو زونسزین، تحلیلگر ارشد امور اسرائیل در «گروه بینالمللی بحران»، نیز این ارزیابی را تأیید کرد و گفت: «موشکهای رهگیر [اسرائیل] هنوز به اندازه کافی جایگزین نشدهاند.» با این حال او باور ندارد که اسرائیل بتواند ترامپ را از حمله به ایران منصرف کند. او افزود: «با وجود این، دلایل مختلفی وجود دارد که من فکر میکنم اکنون چنین حملهای برای اسرائیل ایدهآل نیست.»
بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائيل، از سالها به این طرف در مورد تهدید هستهای ایران زنگ خطر را به صدا درآورده است.
اما زونسزین گفت که مقامات اسرائیل با توافقی مشابه مُدل لیبیا که در آن این کشور برنامه هستهای خود را کنار گذاشت، موافق خواهند بود. به گفته او، «پنهان نیست که اسرائیل از تغییر رژیم در تهران حمایت میکند»، اما در حال حاضر، «اسرائیل صرفاً میخواهد مطمئن شود که برای هر تصمیم ترامپ آماده باشد.»
نگرانی فزاینده در کشورهای خلیج فارس
اکارت وِرتس، مدیر مؤسسه آلمانی «مطالعات بینالمللی و امنیتی» (GIGA) در هامبورگ، به دویچهوله گفت که استراتژی سیاسی دیگر کشورهای منطقه خلیج فارس تحت تأثیر منافع متفاوتی شکل میگیرد.
او گفت: «کشورهای خلیج فارس برای حفظ ثبات در منطقه، حتی با تکیه بر ساختارهای اقتدارگرایانه، منافع قابلتوجهی دارند.» به گفته او، نخبگان سیاسی کشورهای حوزه خلیج فارس ترجیح میدهند با رژیمهای آشنا و تثبیتشده تعامل کنند تا اینکه با بازیگران جدید و احتمالاَ ناشناخته مواجه شوند.
رابه نیز معتقد است که این کشورها همچنان حداکثر فشار دیپلماتیک را بر دو طرف وارد خواهند کرد، زیرا نگراناند که یک حمله نظامی موجب خواهد شد که خشونت در منطقه از کنترول خارج شود.
مطالب ویدیویی را در صفحه یوتیوب ما ببینید!
او میگوید: «این وضعیت میتواند آنها را نیز به هدف حملات ایران تبدیل کند.» رابه یادآور میشود که پایگاههای امریکا در قطر، عربستان سعودی و بحرین میتوانند از نخستین اهداف حملات احتمالی هوایی ایران باشند: «این موضوع کشورهای خلیج را نگران میکند، زیرا جنگ ممکن است در حیاط خلوت آنها رخ دهد.»
تهدید فزاینده هستهای
همه این نگرانیها در منطقه با توقف گفتوگوها درباره توافق هستهای احتمالی میان واشنگتن و تهران تشدید شده است.
ترامپ روز چهارشنبه هفته گذشته در شبکه تروث سوشیال نوشت که امیدوار است ایران بهزودی «به میز مذاکره بازگردد» تا توافقی «عادلانه و منصفانه، بدون سلاح هستهای، و مناسب برای همه طرفها» حاصل شود. او هشدار داد که «زمان در حال اتمام است.»
اینکه چنین توافقی دقیقاً شامل چه مواردی خواهد بود، هنوز روشن نیست.
در مذاکرات قبلی، اصلیترین موضوعها شامل ممنوعیت غنیسازی یورانیوم بهطور مستقل و محدود کردن تولید موشکهای بالستیک دوربرد بود
نگرانی این است که این موشکها در اختیار گروههای نیابتی ایران در عراق، لبنان، یمن و غزه قرار گیرند، گروههایی که اغلب در فهرست سازمانهای تروریستی قرار دارند.
ایران بارها اعلام کرده که برنامه هستهای اش ماهیتی غیرنظامی دارد، اما سطوح غنیسازی طبق گزارشهای رسمی متعدد، بر خلاف این ادعا اشاره دارد.