آیا واقعا میتوان ۴۵۰ کیلوگرم اورانیوم را از ایران خارج کرد؟
۱۴۰۵ اردیبهشت ۲۰, یکشنبه
شهروندان ایران سالهاست که واژگانی مانند کیک زرد، سانتریفیوژ، UF6، غنیسازی و نظایر آن را در اخبار میشنوند؛ کلماتی که اغلب یادآور بحران و بیثباتی و تحریم و جنگاند و وضعیتی که تا کنون دستکم زندگی دو نسل از مردم ایران را تیره و دستخوش آشوب کرده است.
اصرار جمهوری اسلامی بر غنیسازی اورانیوم، کشور را در معرض تحریمهای سنگین قرار داده است و برخی برآوردها میزان خسارات مستقیم اقتصادی آن را در حدود سهونیم تریلیون دلار ارزیابی کردهاند.
اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه وله
در زمان تنظیم این گزارش، آتشبس شکنندهای میان ایران و آمریکا در جریان است و مذاکرات ایالات متحده با جمهوری اسلامی، تا حد زیادی به تعیین سرنوشت حدود ۴۵۰ کیلوگرم اورانیوم با غنای ۶۰ درصد گره خورده است.
رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی اواخر آوریل ۲۰۲۶ گفته بود که بخش عمده اورانیوم بسیار غنیشده ایران احتمالا هنوز در مجتمع هستهای اصفهان قرار دارد.
طبق گفته او ۱۸ کانتینر آبیرنگ که تصور میشود حامل حدود ۲۰۰ کیلوگرم اورانیوم غنیشده بودند، در تاریخ ۹ ژوئن (۱۹ خرداد ۱۴۰۴) یعنی تنها چهار روز پیش از آغاز جنگ ۱۲روزه، وارد یک تونل در مرکز تکنولوژی هستهای اصفهان شدند. در عین حال، برخی گمانهزنیها حاکی از آن است که این ذخایر اورانیوم، پیش از حمله، در فردو انباشته شده بودند.
به هر روی، تمامی این مراکز اتمی در جریان عملیات "چکش نیمهشب"، یعنی حمله آمریکا علیه تاسیسات هستهای ایران خسارات زیادی دیده بودند. اما با وجود شواهدی از جمله تصاویر ماهوارهای، در همان زمان این تردید مطرح شد که حکومت ایران پیش از حمله، ذخایر اورانیوم با غنای بالا را از سالنهای غنیسازی فردو خارج کرده باشد؛ ذخایری که دونالد ترامپ، رئیس جمهور ایالات متحده آن را "گرد و غبار هستهای" میخواند و نه تنها مکان و شیوه نگهداری آن به طور دقیق مشخص نیست، بلکه حتی بر سر میزان دقیق آن نیز اختلاف وجود دارد.
بیشتر بخوانید: غنیسازی اورانیوم در ایران؛ توجیهناپذیری نسبت هزینه و فایده
چندی پیش علی نیکزاد، نایب رئیس مجلس شورای اسلامی در یک گفتگوی تلویزیونی گفته بود که اورانیوم غنیشده ۶۰ درصد در ایران ۴۰۰ کیلوگرم است. او با بیان این که ترامپ میگوید اکنون باید ۴۵۰ کیلوگرم تحویل دهید، ترامپ را به دروغگویی متهم کرده و پرسیده بود: «این ۵۰ کیلوگرم را از کجا اضافه کرده است؟»
با این حال، بر اساس اعلام آژانس، ایران ۴۴۰/۹ کیلوگرم اورانیوم در اختیار دارد که تا خلوص ۶۰ درصد غنیسازی شده است؛ سطحی که تنها یک گام فنی کوچک با سطح ۹۰ درصدی مورد نیاز برای ساخت سلاح هستهای فاصله دارد.
چه میشود اگر ذخایر اورانیوم غنیشده دستنخورده باقی بمانند؟
در حال حاضر، بخش زیادی از بنبست مذاکرات اتمی به سرنوشت این مقدار اورانیوم غنیشده بر میگردد. تا کنون گمانهزنیهای بسیاری در خصوص سناریوهای ممکن برای حل این بحران مطرح شده است. از جمله ورود نیروهای زمینی آمریکایی برای مهر و موم و انتقال آنها به ایالات متحده، انتقال این مواد به کشوری ثالث و گزینههای دیگر از جمله توافق بر سر رقیقسازی.
بر اساس گزارشهای آژانس، ذخایر اورانیوم غنیشده ۶۰ درصد موجود در ایران به شکل هگزافلوراید اورانیوم انباشته شدهاند. رولاند وولف متخصص فیزیکپزشکی و حفاظت در برابر تشعشعات، در پاسخ به این پرسش که اگر این مواد به مدت سالها در چنین تاسیساتی دستنخورده باقی بمانند، کدام سناریوها را محتملتر میداند به دویچه وله فارسی میگوید: «هگزافلورید اورانیوم مادهای از نظر شیمیایی بسیار واکنشپذیر و فرار است که در ذخیرهسازی طولانیمدت به دلیل تغییرات شیمیایی خطرات زیادی دارد.»
او با بیان این که "اورانیوم هگزافلوراید گازی، یواف۶، در سیلندرهای فولادی سرد و جامد میشود" میگوید: «در ذخیرهسازی طولانیمدت، ممکن است بر اثر مخازن دارای نشتی، واکنشهایی با هوای مرطوب، یعنی هیدرولیز، رخ دهد.»
وولف با بیان این که هیدروفلوئوریک اسید بسیار خورنده است و باعث خوردگی مخازن ذخیرهسازی میشود میگوید "به این ترتیب خطر نشتی افزایش مییابد". با این حال او تاکید میکند که "معلوم نیست آیا این وضعیت در تاسیسات مورد بحث وجود دارد یا نه."
پروفسور کلمنس والتر، متخصص هستهای و رییس موسسه رادیواکولوژی و حفاظت در برابر تشعشعات در دانشگاه هانوفر آلمان در پاسخ به پرسشی در خصوص وضعیت اورانیومهای غنیشده در ایران به دویچه وله فارسی میگوید: «گفتن آن دشوار است، اما گمانهزنیهایی وجود دارد مبنی بر اینکه اورانیوم در حال حاضر در نیروگاه هستهای بوشهر نگهداری میشود.»
او در پاسخ به این پرسش که چه تحولاتی قابل تصور است اگر این مواد به مدت سالها در چنین تاسیساتی دستنخورده باقی بمانند میگوید: «در وهله نخست، احتمالا هیچ اتفاقی نمیافتد. اورانیوم پس از غنیسازی معمولا به صورت هگزافلورید وجود دارد. مقداری واپاشی رادیواکتیو رخ میدهد، یعنی گرایشی به تغییر بسیار اندک در نسبت ایزوتوپی وجود خواهد داشت، زیرا بخشی از اورانیوم ۲۳۸ واپاشی میکند و با اورانیوم ۲۳۴ در تعادل قرار دارد. اورانیوم ۲۳۵ به توریوم ۲۳۱ واپاشی میکند. اما این امر در حدی نیست که اختلالآفرین باشد. مسئله مشکلسازتر ممکن است این باشد که یواف۶ از نظر شیمیایی بسیار تهاجمی است. اگر با هوا تماس پیدا کند، اسید فلوئوریدریک تشکیل میدهد.»
پروفسور والتر در پاسخ به این پرسش که آیا اساسا در شرایط واقعبینانه، قابل تصور است که ایالات متحده آمریکا بتواند حدود ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم غنیشده را از ایران خارج کند یا نه میافزاید: «۴۰۰ کیلوگرم زیاد به نظر میرسد، اما از نظر حجم چندان زیاد نیست. اگر دیگر به صورت هگزافلورید وجود نداشته باشد، بلکه به صورت اورانیوم فلزی یا اکسیدی غنیشده باشد، چگالی حتی بسیار بیشتر است و بر این اساس حجم کوچکتر است.»
رولاند وولف متخصص فیزیکپزشکی و حفاظت در برابر تشعشعات با بیان این که " اورانیوم غنیشده بسته به وضعیت فرآوری، گازی، جامد یا پودری، در تاسیسات ویژه ایمنسازیشده نگهداری میشود" میافزاید: «خارج کردن این مواد از ایران از نظر فنی غیرممکن نیست، اما علاوه بر آن به عوامل بسیار دیگری نیز وابسته است. تحت کنترل سختگیرانه آژانس بینالمللی انرژی اتمی، این مواد میتواند حمل و از کشور خارج شود. تدابیر ویژه ایمنی باید رعایت شود. از آنجا که ایران اورانیوم غنیشده را زیر زمین نگهداری میکند، در فردو، دسترسی فیزیکی دشوار است.»
سرنوشت غبارهای اتمی؛ چالشهای فنی و موانع امنیتی
چالشهای فنی بر سر خارج کردن بیش از ۴۰۰ کیلوگرم اورانیوم غنیشده از ایران، تنها یک روی این سکه است و آمریکاییها در عمل، با موانع و چالشهای امنیتی نیز مواجه هستند.
جان بولتون، سفیر ایالات متحده در سازمان ملل متحد و مشاور امنیت ملی کاخ سفید در دوره نخست ریاست جمهوری ترامپ، در مصاحبه اختصاصی با دویچه وله فارسی در پاسخ به پرسشی در خصوص سناریوهای ممکن در مساله اتمی جمهوری اسلامی میگوید: «فکر میکنم مسئله اصلی این است که اطمینان حاصل شود خودِ ایران برنامه تسلیحات هستهایاش را از سر نگیرد و هیچ بخشی از آن را در اختیار نداشته باشد؛ نه فقط اورانیوم غنیشده، بلکه سانتریفیوژها و بسیاری تجهیزات دیگر مرتبط با برنامه تسلیحات هستهای. بدیهی است که انجام این کار در یک محیط مساعد، جایی که ایالات متحده و دیگران، یعنی کارشناسان، بتوانند این برنامه را بهصورت ایمن بستهبندی کرده و به جای دیگری منتقل کنند، بسیار کارآمدتر انجام میشود.»
بولتون با اشاره به مدل جمعآوری برنامه اتمی لیبی در سالهای اول دهه ۲۰۰۰ میافزاید: «در مورد برنامه تسلیحات هستهای لیبی که البته بسیار کوچکتر و در مرحلهای بسیار ابتداییتر از توسعه نسبت به ایران قرار داشت، در سالهای ۲۰۰۳ و ۲۰۰۴ مقامهای ایالات متحده و بریتانیا وارد شدند و عملا فقط آن را بستهبندی کرده و به اوک ریج در ایالت تنسی منتقل کردند؛ جایی که اکنون نیز در همانجا قرار دارد. فکر میکنم ما بتوانیم کاری مشابه را با برنامه ایران نیز در یک محیط مساعد انجام دهیم، اما این کار زمان بسیار بیشتری خواهد برد، چون برنامه ایران بسیار جلوتر رفته است.»
به نظر میرسد پیششرط انجامپذیر بودن تمامی سناریوهای مطرح شده برای آمریکاییها، شرایط مساعدی است که بتوان با در اختیار داشتن فرصت و زمان مناسب، این عملیات عظیم را پیش برد. به عبارت دیگر، این مواد هستهای در یک چمدان ساده و کوچک جای نگرفتهاند که برای مثال، نیروهای نظامی آموزشدیده آمریکا آن را پیدا کرده و از طریق هوایی یا به شکلهای دیگر، به همراه خود به آمریکا یا کشور ثالث انتقال دهند.
بولتون، مشاور امنیت ملی کاخ سفید در دوره نخست ریاست جمهوری ترامپ میگوید: «فکر میکنم در نبودِ یک محیط مساعد، مهمترین مسئله این است که اجازه داده نشود اورانیوم با غنای بالا یا دیگر بخشهای برنامه به دست تروریستها یا دیگر دولتهای سرکش بیفتد. و در شرایط بیثباتی و ابهام در داخل ایران، ممکن است این مسئله به نوعی مستلزم ایزوله کردن مکانهای کلیدی مانند اصفهان، فردو، نطنز و شاید چند محل دیگر باشد تا اطمینان حاصل شود که این مواد ایمن هستند.»
او میافزاید: «اما تردیدی وجود ندارد که تلاش برای بیرون کشیدن چیزهایی که دفن شدهاند و انتقال سانتریفیوژها و دیگر تجهیزات مرتبط با برنامه، در یک محیط غیرمساعد بسیار دشوار است.»
بولتون با بیان این که "مطمئن نیست هیچوقت بتوان بخشی از برنامه هستهای را از ایران خارج کرد"، میگوید: «تمام چیزی که در این مرحله درباره توافق احتمالی میدانیم، همان چیزهایی است که در رسانهها منتشر شده است، و این که آیا ایران واقعا پیشنهاد داده که اورانیوم غنیشده را به جای دیگری، مثلا روسیه، منتقل کند یا نه؛ چیزی که من آن را قابل قبول میدانم، چون ایران نوعی نیروی نیابتیِ محور پکن و مسکو محسوب میشود.»
سفیر سابق ایالات متحده در سازمان ملل متحد با اشاره به بیاعتمادی خود به جمهوری اسلامی در جریان مذاکرات میافزاید: «من فکر میکنم رژیم تهران همچنان مصمم است به تسلیحات هستهای دست پیدا کند. آنها ممکن است امتیازهای موقتی بدهند. من به آنها اعتماد نمیکنم که در بلندمدت به تعهداتشان پایبند بمانند.»
دویچه وله فارسی را در اینستاگرام دنبال کنید
او در پاسخ به این پرسش که اگر امروز در ایالات متحده آمریکا در جایگاه تصمیمگیری بود، برای حل این بحران، چه سیاستی را پیش میگرفت، به دویچه وله فارسی گفت: «خب، من دهههاست که این را گفتهام، تنها راه برای این که مطمئن شویم ایران به توانایی تسلیحات هستهای دست پیدا نمیکند، کنار زدن رژیم آیتاللهها و سپاه پاسداران است. ایدئولوژی آنها افراطی است و بر پایه آرزوهایی برای دستیابی به سلطه در درون جامعه اسلامی و هژمونی در خاورمیانه جغرافیایی بنا شده است. و فکر میکنم تا زمانی که آن رژیم وجود داشته باشد، صلح و ثبات در خاورمیانه غیرممکن است و تهدید هستهای، همراه با فعالیتهای تروریستی آنها، تهدیدی در مقیاس جهانی به شمار میرود.»
بولتون با اشاره به این که حکومت ایران به باور او به تعهدات اتمی خود پایبند نخواهد ماند افزود: «آنها در طول بیش از ۳۰ سال گذشته دهها بار این را گفتهاند. آنها بیش از چهار دهه پیش پیمان منع گسترش تسلیحات هستهای را امضا کردند و گفتند که به دنبال تسلیحات هستهای نخواهند رفت. آنها این را زیاد میگویند و بعد در هر صورت به مسیر خود ادامه میدهند.»