در روزهای گذشتە پایتخت عراق شاهد دور جدیدی از خشونتها و نا آرامیها بود. در این دور از خشونتها گروههای نزدیک بە ایران مورد هدف هواداران صدر قرار گرفتند. آیا انتخابات زودرس شعلههای جنگ داخلی را خاموش میکند؟
عکس: Murtadha Al Sudani/AA/picture alliance
تبلیغات
از پنجمین دور انتخابات پارلمانی عراق، کە یک سال زودتر از موعد و با هدف جلب رضایت معترضان خیابانی برگزار شد ١١ ماه میگذرد. نه تنها احزاب و جریانها، موفق به تشکیل دولت نشدەاند، بلکه تنشهای سیاسی به اوج خود رسیده و این کشور تا یک قدمی جنگ داخلی پیش رفته است.
روز دوشنبه منطقه سبز کە امنیتیترین منطقه بغداد محسوب میشود و پارلمان، وزارتخانەها و سفارتهای خارجی در آن قرار دارند، صحنه درگیری شبه نظامیان شیعه و نیروهای دولتی بود.
مقتدی صدر با به دست آوردن ٧٣ کرسی، در حالی کە خود را برنده انتخابات پارلمانی میدید، پس از ماهها بنبست سیاسی در تشکیل دولت شکست خورد. او سرانجام در یک سخنرانی اعلام کرد کە به طور کلی از سیاست کنار میرود.
گرچە اولینبار نبود که صدر چنین تصمیمی میگرفت، اما هوادارانش کە هفتەها بود به وضعیت سیاسی عراق اعتراض داشتند، وارد منطقه سبز شدند و به ساختمانهای دولتی حمله کردند.
در نتیجه این درگیریها بیش از سی نفر کشتە و صدها نفر زخمی شدند.
نهایتا روز سهشنبه صدر در یک سخنرانی دیگر خشونتها را محکوم کرد و از هوادارانش خواست ظرف یک ساعت از منطقه سبز خارج شوند و به اعتراضات و درگیریها پایان دهند.
به گفتە رسانههای داخلی عراق، اکنون فضای شهر به حالت عادی بازگشتە است.
آیا جرقه جنگ داخلی زدە شدە است؟
درگیریها تنها به منطقه سبز محدود نبود. در خارج از این محدودە هم صدریها در مقابل ساختمانهای دولتی چادر زده بودند. رسانههای محلی گزارشهای زیادی از درگیریهای کوچک و پراکنده منتشر کردەاند.
حامیان صدر همچنین دفاتر شبه نظامیان و احزاب سیاسی متحد جمهوری اسلامی را نیز به آتش کشیدند. آنها پوسترهای قاسم سلیمانی را پایین آوردند.
سوران عمر نمایند پارلمان عراق در گفتوگو با دویچهوله فارسی وضعیت عراق کنونی را متشنج توصیف میکند و خطر داخلی را منتفی نمیداند. او میگوید: «عراق به تغییری اساسی نیاز دارد. در حال حاضر نیروهای غیر نظامی زیادی در کشور وجود دارند کە دولت مرکزی کنترلی روی آنها ندارد. این نیروها تحت فرمان احزاب، جریانها و طوایف هستند و این موضوع وضعیت عراق را بسیار پیچیده کردە است.»
مقتدی صدر طرفدار ایجاد حکومت اسلامی و مخالف حضور نیروهای خارجی در عراق استعکس: Alaa Al-Marjani/REUTERS
آیندە سیاسی به کجا میرود؟
پس از بروز خشونتهای صورت گرفتە، بسیاری این سوال را طرح میکنند کە آیا میشود با برگزاری انتخابات زودرس خطر جنگ داخلی را برطرف کرد؟
اوایل ماه اوت، صدر از دادگاه عالی عراق خواست تا پارلمان فعلی را منحل و انتخابات جدید برگزار کند. دادگاه اما گفت که صلاحیت اتخاذ این تصمیم را ندارد و عدم پذیرش آن یکی از دلایلی بود کە صدریها به خیابان آمدند.
سوران عمر، در باره یک انتخابات زود هنگام دیگر خوشبین نیست. او میگوید: «فقر، بیکاری، فساد و وجود نیروهای غیر نظامی بخشی از هویت سیستم حکمرانی عراق جدید هستند. این سیستم شکست خوردە است و هر بار اعتماد مردم بە دمکراسی در این کشور بیشتر کاهش مییابد. در صورت برگزاری انتخابات زود رس هم تضمینی برای پایان اختلافات و مشکلات نیست.»
او میافزاید: «عراق به یک سیستم سیاسی کارآمد نیاز دارد کە بە دور از طایفەگری و وابستگی، و براساس مبانی حقوق بشری و دمکراسی قدرت را به دست بگیرد.»
نقش ایران در آشفته بازار عراق چیست؟
یک روز پس از برگزاری دور پنجم انتخابات پارلمانی عراق، رسانههای عراقی گزارش دادند کە اسماعیل قاآنی، فرمانده سپاه قدس وارد این کشور شدە است. گفتە میشد کە سفر او برای رایزنی با جریانهای شیعه و نزدیک کردن آنها به هم بودە است. اما چرا جمهوری اسلامی موفق نبود؟
سوران عمر، نماینده پارلمان عراق در اینبارە میگوید: «برای اولین بار پس سقوط صدام، دولتهای غربی به ویژه آمریکا دخالتی در رویدادهای سیاسی اخیر نداشتەاند. به نوعی توپ در میدان ایران بود. اما به دلیل اختلافات بین شیعهها، ایران موفق نشد کە آنچنان کە میخواهد نقش خود را بازی کند. به نظر من آنچه کە تا کنون روی دادە است به سود ایران نبودە است.»
عمر در ادامه عنوان میکند: «صدر همیشە سعی کردە کە جایگاه خود را به عنوان مرکزیت شیعه در عراق تحکیم کند. از همین جهت او با ایران مشکلی ندارد، اما با هواداران ایران در عراق مشکل دارد و نمیخواهد با آنها در سیاست سهیم باشد.»
سوران عمر معتفد است که "صدر شخصیتی غیر قابل پیشبینی دارد"، و از دید او همین مسئلە پیشبینی رویدادهای آینده را مشکل کردە است.
شبهنظامیان متحد جمهوری اسلامی در منطقه
جمهوری اسلامی ایران با ایجاد گروههای شبهنظامی در منطقه میکوشد، نفوذ سیاسی خود را تثبیت و گسترش دهد. آنچه از ایده صدور انقلاب اسلامی به جا مانده، مداخله فعال در کشورهای منطقه برای حفظ منافع نظام جمهوری است.
عکس: Getty Images/AFP
شورشیان حوثی در یمن
یمن یکی از کشورهای منطقه است که جنگ داخلی در آن ابعاد منطقهای یافته است و کشورهای رقیب یعنی ایران و عربستان سعودی به صورت فعال در آن شرکت دارند. ایران خود را حامی حوثیها میداند که با عنوان "انصارالله" شناخته میشوند.
عکس: picture alliance/dpa/AP/H. Mohammed
حوثیها و حملات موشکی به عربستان
آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد در اواسط ژوئن ۲۰۲۰ در گزارشی به شورای امنیت خبر داد که موشکهای کروز و تجهیزاتی که در حمله به تاسیسات نفتی آرامکو و فرودگاه بینالمللی ابها عربستان سعودی، و دستکم دو حمله پیش از آن استفاده شده "منشا ایرانی" داشتهاند.
عکس: picture-alliance/dpa/H. Al-Ansi
تماسهای رسمی حوثیها و مقامات ایران
تحولاتی که درسال ۲۰۱۰ به "بهار عربی" موسوم شد، سبب تغییراتی در آرایش نیروهای سیاسی در بسیاری از کشورهای عربی از جمله یمن شد. پس از تصرف صنعا برخی از مقامهای حوثی به ایران سفر کردند. بسیاری از رهبران حوثی روابط نزدیکی با روحانیون شیعه در ایران دارند. کارشناسان سازمان ملل میگویند که ایران به حوثی سلاح، پول ارسال میکند و کارشناسان نظامی ایران در یمن حضور دارند.
عکس: picture-alliance/dpa/H. Al-Ansi
جنگ ریشهدار قومی یا جنگ نیابتی در یمن
یمن که در دوران جنگ سرد به یمن جنوبی و یمن شمالی تفسیم شده بود، پس از وحدت نتوانست مشکلات قومی خود را حل کند. در حال حاضر نیز گروههای مختلف یمنی با منافع و اهداف متفاوت روبروی یکدگیر صفآرایی کردهاند. اما عربستان و متحدانش از یکسو و ایران از سوی دیگر، یمن را به کانون یک جنگ نیابتی بدل کردهاند. به گفته سازمان ملل تا کنون بیش از ۲۰۰ هزار نفر بر اثر جنگ یا پیامدهای پس از جنگ کشته شدهاند.
عکس: Getty Images/AFP/A. Hyder
گروههای شبهنظامی در عراق
سقوط صدام حسین و ناكارآمدی سیاستمداران عراقی زمینه مناسبی را برای دخالتهای جمهوری اسلامی در این کشور فراهم کرد. برخی از گروههای شیعه عراقی که در زمان جنگ ایران و عراق به ایران آمده بودند، ساختارهای تشکیلاتی خود را حفظ کردند و با کمک جمهوری اسلامی به گروههای سیاسی و شبهنظامی فعال در عراق بدل شدند.
عکس: Reuters/Stringer
همکاری نزدیک با ایران
برخی از گروههای شیعه عراقی پنهان نمیکنند که با جمهوری اسلامی مناسبات نزدیکی دارند و سیاستهای خود را با نظر ایران تنظیم میکنند. ایران از این گروهها به عنوان اهرم فشار بر سیاستمداران عراقی استفاده میکند. از سوی دیگر جمهوری اسلامی در نزاع خود با آمریکا از این نیروها نیز بهره میگیرد.
عکس: AFP/A. Al-Rubaye
شبهنظامیان شیعه و جنگ علیه داعش
پیروزهای اولیه داعش در عراق و سوریه نشان داد که دولتهای مرکزی در این کشورها عاجز از بسیج عمومی علیه این افراطگرایان هستند. دولت عراق که همچنان به طور عمده از سیاستمداران شیعه تشکیل شده با نادیده گرفتن منافع اقلیت سنی راه برای نارضایتی سنیها در این کشور باز کرد و مناطق شمالی و شرقی عراق به راحتی به دست نیروهای داعش افتاد. در سال ۲۰۱۶ شبهنظامیان شیعه در جنگ علیه داعش نقشی فعال داشتند.
عکس: picture-alliance/dpa/A. Jalil
نزدیکی سپاه قدس و حشدالشعبی
قاسم سلیمانی، فرمانده وقت سپاه قدس و ابومهدی مهندس از رهبران حشد الشعبی از جمله کسانی بودند که در عملیات "آذرخش کبود" توسط نیروهای آمریکایی در عراق در ژانویه ۲۰۲۰ کشته شدند. مقامات آمریکایی بارها هشدار داده بودند که قاسم سلیمانی به طور مستقیم و غیرمستقیم نقشی اساسی در حمله به نیروهای آمریکایی مستقر درعراق داشته است.
عکس: Fars
شبهنظامیان عراقی تحت فرماندهی سپاه
گروههای شیعه شبهنظامی با انگیزههای متفاوتی در عراق شکل گرفتهاند. این گروهها، از عصائب اهل حق گرفته تا سپاه بدر، بنا به مصلحتها و ضروت در امور مختلفی دخالت میکنند. آمریکا به گروههای شیعه عراقی تحت کنترل ایران عنوان "گروههای ویژه" را داده است. همه این گروهها به درجات معینی در راستای منافع ایران عمل میکنند.
عکس: picture-alliance/AP Photo/J. al-Helo
جنگجویان خارجی تحت فرماندهی سپاه
ایران از جنگجویان خارجی در جنگ سوریه استفاده میکند. نیروهای شیعه افغان موسوم به لشکر فاطمیون از داوطلبانی تشکیل شده که برای تثبیت رژیم بشار اسد به سوریه اعزام شدند. ایران از این نیروها به عنوان مدافعان حرم نام میبرد. در مورد شمار لشکر فاطمیون ارقام متفاوتی از ۱۲ تا ۴۰ هزار نفر یاد میشود. اما بنا به گفته یکی از رهبران این لشکر در سال ۲۰۱۸ حدود ۲ هزار از آنان کشته و ۸ هزار نفر زخمی شدهاند.
عکس: Mashreghnews.ir
جنگجویان که به آنان اعتمادی نیست
برخی از نیروهای فاطمیون که به دلایل مختلف به افغانستان بازگشتهاند، بنا به گفته مقامات افغانستان میتوانند سبب بیثباتی در این کشور شوند. بنا به گزارشهای مختلف، افغانها اغلب به دلیل فقر و بیکاری به لشکر فاطمیون پیوستهاند. برخیها از آنها در ایران زندگی میکنند، اما هزاران نفر از آنان به افغانستان بازگشتهاند.
عکس: Tasnim
زینبیون، جنگجویان شیعه پاکستانی
در صفوف جنگجویان خارجی در سوریه اتباع پاکستانی نیز تحت لشکر زینبیون حضور دارند. گرچه این گروه در آغاز وظیفه اصلی خود را دفاع از "حرم زینب" دختر امام اول شیعیان میدانست، اما در بسیاری از جبهه سوریه در صف مقدم علیه مخالفان اسد وارد جنگ شده است.
عکس: AFP/Getty Images
زینبیون، آوارگان افغان در پاکستان
به گفته سایتهای وابسته به سپاه پاسداران، بخش اعظم لشکر زینبیون (برخی آن را تیپ زینبیون مینامند) از آوارگان افغان هستند که در پاکستان زندگی میکنند. این افغانها شامل شیعیان هزاره میشوند که در شرایط بسیار بدی درپاکستان روزگار میگذرانند.
عکس: G. Kakar
محمدحسین باقری، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح جمهوری اسلامی در حلب
مقامات ایرانی مدعیاند که نیروهای نظامی این کشور تنها به عنوان مستشاران نظامی در سوریه عمل میکنند و نقشی مستقیم در عملیات جنگی ندارند. اما تا کنون دهها نفر از فرماندهان سپاه در نبردهای سوریه کشته شدهاند. اسرائیل نیز تا کنون صدها بار مواضع نیروهای ایرانی و متحدانش را در سوریه هدف قرار داده است.
عکس: picture-alliance/AP Photo/Syrian Central Military Media
حزبالله لبنان، متحد استراتژیک سپاه
جمهوری اسلامی ایران در نحوه همکاری و اعتماد به گروههای خارجی به گونههای مختلف عمل میکند. شکلگیری حزب الله لبنان از آغاز توسط نیروهای ایرانی صورت گرفت. ایران از طریق این گروه شیعه در جنوب لبنان، رویارویی غیرمستقیم با اسرائیل دارد.
عکس: Getty Images/AFPM. Zayyat
حزبالله و عمق استراتژیک جمهوری اسلامی
مقامات مختلف جمهوری اسلامی بارها اعلام کردهاند که عمق استراتژیک ایران در غرب تا دریای مدیترانه است. سیاست "نابودی اسرائیل" از یک سو و بلندپروازیهای ایدئولوژیک جمهوری اسلامی از سوی دیگر توجیهای برای حضور ایران در لبنان تلقی میشود.
عکس: picture-alliance/AA
حزبالله در سوریه
بر خلاف گروههای فلسطینی مورد حمایت ایران که تنها در غزه و کرانه باختری فعال هستند، حزبالله نه تنها در لبنان سیاستی منطبق با خواستهای جمهوری اسلامی را نمایندگی میکند، بلکه یکی از بازوهای نظامی ایران در منطقه به حساب میآید. هزاران نفر از نیروهای حزبالله تا کنون در جنگ سوریه شرکت داشتهاند. به گفته محافل غربی کارشناسان نظامی حزبالله در یمن نیز در کنار ایران حوثیها را آموزش میدهند.