بحران نظامی ایران و آمریکا؛ آیا امیدی به دیپلماسی مانده است؟
۱۴۰۵ تیر ۱۷, چهارشنبه
آنچه تا چند روز پیش یک روند شکننده دیپلماتیک میان جمهوری اسلامی و ایالات متحده تصور میشد، اکنون جای خود را به حملات متقابل نظامی داده است.
دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا در حاشیه اجلاس ناتو در آنکارا از "پایان یافتن" توافق موقت سخن گفت و در مقابل مسعود پزشکیان، رئیس جمهور ایران نیز واشنگتن را به "زورگویی و زیر پا گذاشتن قوانین" متهم کرد.
اروپا اما در این میان تقلا میکند تا روزنههای گفتوگو را باز نگه دارد و از یک جنگ فراگیر منطقهای جلوگیری کند.
اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچهوله
برای بررسی دقیقتر چشمانداز این بحران و آینده دیپلماسی، دویچه وله فارسی با دو کارشناس مسائل ایران، رضا علیجانی و رضا طالبی گفتوگو کرده است.
رویارویی مستقیم و سنجش خطوط قرمز
گزارشها حاکی از آن است که پس از بمباران مناطقی در نوار ساحلی جنوب ایران توسط نیروهای آمریکایی، سپاه پاسداران در اقدامی تلافیجویانه پایگاههای آمریکا در بحرین و کویت را هدف قرار داده است. با این حال تحلیلگران معتقدند این درگیریها با وجود شدت گرفتن هنوز از کنترل خارج نشدهاند.
رضا طالبی، کارشناس مسائل ایران شرایط کنونی را "مرحله آزمون پایداری توافق" توصیف میکند. به باور او، رفتار بازیگران در این مقطع غیرقابل پیشبینی است، اما واکنشهای صورتگرفته تاکنون محدود و در چارچوب عدم نقض کامل آتشبس بوده است.
بیشتر بخوانید: نشست ناتو در آنکارا چه پیامی برای ایران دارد؟
طالبی در این باره میگوید: «هر دو طرف همچنان مصمماند موضع ضعف از خود نشان ندهند و هرگونه توافقی را مشروط به تأمین منافع متقابل میدانند.»
او میافزاید که با توجه به عقبنشینی نیروهای نیابتی مانند حزبالله و حشدالشعبی بدون وقوع تقابل جدی، جمهوری اسلامی به تدریج اهرمهای فشار خود را از دست رفته میبیند و اکنون در تلاش است تا با اقدامات خود در منطقه، از انتقال حس ضعف به طرف مقابل جلوگیری کند.
تنگه هرمز؛ میدان اصلی امتیازگیری
یکی از کانونهای اصلی تنش، آبراههای استراتژیک منطقه است. سازمان بینالمللی دریانوردی از گرفتار شدن حدود ۶ هزار دریانورد در خلیج فارس خبر داده و قیمت نفت برنت با افزایشی ۵ درصدی به مرز ۷۸ دلار رسیده است.
رضا علیجانی، کارشناس مسائل سیاسی معتقد است که جمهوری اسلامی تمایلی به بازگشت وضعیتتنگه هرمز به حالت سابق ندارد. به گفته او تهران میخواهد با مسدود کردن مسیرهای جنوبی خلیج فارس که به ساحل عمان نزدیک است، ترافیک دریایی را به مسیرهای اصلی هدایت کرده و از این طریق اعمال نفوذ کند.
علیجانی هشدار میدهد که این تقابل متقابل میتواند خطرناک باشد: «این پینگپنگ [نظامی] هرچند طرفین بعد از اینکه یک ضربه زدند میگویند تمام شد، ولی امکان تکرارش هست. اگر پای فشارهای اسرائیل به میان بیاید، میتواند به یک جنگ قابلتوجه که بیشتر در ساحل ایران میگذرد تا مرکز ایران تبدیل شود.»
او در عین حال تاکید میکند که اقدام اخیر خزانهداری آمریکا در لغو معافیتهای خرید نفت، به منزله یک "زنگ خطر" است که میتواند کل روند مذاکرات را با بنبست مواجه کند.
آیا جنگ تمامعیار محتمل است؟
علیرغم تبادل آتش هر دو کارشناس بر این باورند که احتمال وقوع یک جنگ همهجانبه بسیار ضعیف است. علیجانی به تبعات اقتصادی جنگ و تاثیر آن بر قیمت سوخت در آمریکا اشاره میکند و میافزاید که با توجه به در پیش بودن انتخابات میاندورهای و افت محبوبیت دونالد ترامپ، واشنگتن فعلاً به ریسک بزرگی دست نخواهد زد.
به باور او جنگ عملاً از اولویتهای روی میز آمریکا برداشته شده است.
بیشتر بخوانید:وزیر دفاع آلمان: تنگه هرمز را ترامپ بست اما ما مایلیم بازش کنیم
طالبی نیز با تایید این رویکرد، به محدودیتهای داخلی در ایران اشاره میکند. او تاکید دارد که تهران به مشکلات کلان خود واقف است.
او توضیح میدهد: «با وجود تلاش جریانهای رادیکال داخلی برای کارشکنی در برابر بخش عقلگرای حاکمیت، ایران فعلاً مسیر فعلی را ادامه خواهد داد.»
این کارشناس با اشاره به رویکرد تهران تاکید میکند: «جمهوری اسلامی به این نتیجه رسیده است که باید عقبنشینی کند، اما این کار را به صورت تدریجی و همچون "داغ کردن قورباغه در آب گرم" انجام میدهد تا به بحران مشروعیت داخلی دامن نزند.»
روزنههای تاریک اما باز دیپلماسی
در حالی که کشورهای همسایه به طور مستقیم وارد بحران شدهاند و رهبران اروپایی مانند امانوئل مکرون بر حفظ کانالهای گفتوگو پافشاری میکنند، چشمانداز دیپلماسی در وضعیت ابهام قرار دارد.
با این حال دونالد ترامپ اعلام کرده است که هدفش تغییر رژیم نیست، بلکه جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هستهای است؛ موضعی که در عمل روزنه را برای بازگشت به میز مذاکره باز نگه میدارد.
بر اساس ارزیابی کارشناسان توافق کاملاً از بین نرفته و وضعیت هنوز به نقطه بیبازگشت سال ۲۰۱۸نرسیده است.
دویچه وله فارسی را در اینستاگرام دنبال کنید
علیجانی احتمال شکلگیری یک تفاهم "کم در برابر کم" را محتملترین سناریو میداند؛ توافقی محدود و منطقهای که در آن واشنگتن با اعطای امتیازات اقتصادی اندک، مانند آزادسازی بخشی از اموال بلوکهشده ایران، تهران را به تامین امنیت تنگه هرمز راضی کند.
با این وجود هر دو طرف در حال حاضر استراتژی "تشدید تنش برای امتیازگیری" را پیش میبرند. تا زمانی که فشارهای اقتصادی و میانجیگریهای بینالمللی به فرمولی رضایتبخش برای دو طرف منجر نشود، دیپلماسی به حرکت در این مسیر لغزنده و در سایه سنگین موشکها ادامه خواهد داد.