رهبر جمهوری اسلامی میگوید مالیدن گل به سر و صورت در عزاداری ماه محرم اشکالی ندارد اما استفاده از عبارتهایی مانند "من سگ حسینم" در نوحهها شایسته نیست. بدعتهای مراسم عزاداری با انتقاد شماری از مراجع تقلید روبروست.
عکس: ISNA
تبلیغات
امسال نیز مانند سالهای گذشته با فرارسیدن ماه محرم، شیوههای تازهرایج عزاداری، پوشش و آرایش جوانان در این مراسم و نوحههایی که بر مبنای تصنیفهای موسیقی با مضمونهای غیرمعمول ساخته شده از مسائلی است که بحث درباره آنها در رسانهها و فضای مجازی افزایش یافته است.
فیلم آخوندی که به انگلیسی دست و پا شکسته نوحه میخواند در شبکههای اینترنتی دست به دست میشود و تصویر دختران و پسران با "آرایش مخصوص ماه محرم"، از جمله نقش عبارت "یا حسین" بر موهای کوتاه شده در سایتهای خبری انتشار مییابد.
در این میان پایگاه اینترنتی شبکه خبر، وابسته به صدا و سیما پنجشنبه ۱۵ مهرماه مجموعهای از فتواهای رهبر جمهوری اسلامی، علی خامنهای درباره مراسم ماه محرم را منتشر کرد که در پاسخ به ۲۷ پرسش بیان صادر شدهاند.
گل مالی متعارف به سر و صورت
رهبر جمهوری اسلامی در پاسخ به این پرسش که آیا مالیدن گِل به سر و صورت در ایام عزاداری اشکال دارد؟ گفته است: «اگر به نحو متعارف و به گونهای باشد که از نظر عرفی از مظاهر حزن و اندوه در عزاداری محسوب شود، اشکال ندارد.»
او درباره نوحه خواندن زنان در مجلس عزاداری با آگاهی از این که مردان هم صدای آنها را میشنوند حکم داده که "اگر خوف مفسده باشد باید از آن اجتناب شود".
خامنهای در عین حال فتوا داده که شنیدن صدای گریه و شیون زنان از سوی مردان نامحرم "در صورتی که مفسدهای نداشته باشد، فی نفسه اشکال ندارد".
در سالهای اخیر نسلی از مداحان جوان با شیوههای جدید نوحهخوانی و شعرهایی با توصیفهای اغراقآمیز از چشم و ابرو و موی امامان خشم بسیاری از مراجع تقلید را برانگیختهاند.
چهرههای متفاوت زنان ایرانی در محرم
مراسم عزاداری ماه محرم به اوج خود رسیده است. دستههای عزاداری مردان به راه افتادهاند و زنان نیز در عزای واقعه کربلا سوگواری میکنند. اما تصویر زنان عزادار در سالهای گذشته بسیار متفاوت شده است.
عکس: ISNA
چهرههای متفاوت
مراسم عزاداری ماه محرم وارد روزهای اوج خود شده است. دستههای عزاداری مردان به راه افتادهاند و زنان نیز در این عزاداری شرکت دارند. اما چهره برخی از زنان عزادار با موازین و معیارهای حکومتی همخوانی ندارد.
عکس: ISNA
تصویری آشنا
چهره زنان ایرانی با چادرهای مشکی همان تصویر آشنایی است که در مراسم عزاداری عاشورا دیده میشود.
عکس: IRNA
شکاف در تصویر
اما حال تصویر زنان عزادار نسبت به سالها و دهههای گذشته بسیار تفاوت کرده است.
عکس: ISNA
«گفتا شیخا هر آنچه گوئى هستم / آیا تو چنان که مینمایى هستى؟» (منسوب به خیام)
آیتالله خامنهای در سفر به خراسان شمالی میگوید: «خانمهایى بودند که در عرف معمولى به آنها میگویند "خانم بدحجاب"؛ اشک هم از چشمش دارد میریزد. حالا چه کار کنیم؟ ردش کنید؟ مصلحت است؟ حق است؟ نه،... او یک نقصى دارد. مگر من نقص ندارم؟ نقص او ظاهر است، نقصهاى این حقیر باطن است؛ نمىبینند. "گفتا شیخا هر آنچه گویى هستم / آیا تو چنان که مینمایى هستى؟"»
عکس: MEHR
معضلی برای جمهوری اسلامی
هرچند سخنان آیتالله خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی در ارتباط مستقیم با مراسم محرم نبود، اما حکایت از واقعیتهایی دارد که به معضلی برای جمهوری اسلامی تبدیل شده است.
عکس: ISNA
"بد حجاب" اما معتقد!
شاید گشتهای ارشاد در روزهای دیگر بتوانند با زنهایی که به قول رهبر جمهوری اسلامی "در عرف معمولی به آنها خانم بد حجاب میگویند" برخورد کنند، اما همین زنها در مراسم محرم با همین پوشش هم حضور مییابند و "اعتقاد به باورهای دینیشان" را به نمایش میگذارند.
عکس: ISNA
چهرههای متفاوت
زنان در محرم سال ۱۳۹۲ نیز ضمن شرکت در عزاداری مایل به حفظ آن پوششی هستند که خود میپسندند.
عکس: MEHR
چهرههای متفاوت
آیا برای شرکت در عزاداری میبایست پوشش خاصی داشت؟
عکس: ISNA
چهرههای متفاوت
من چنینام که نمودم، دیگر ایشان دانند!
عکس: ISNA
چهرههای متفاوت
این گونه پوشش و آرایش چه بسا از نظر مؤمنان متعصب، با اصول دین مغایرت دارد.
عکس: ISNA
چهرههای متفاوت
بعضی از زنان بنا بر باورهای خود در این مراسم شرکت میکنند و خود را فارغ از نیازبه تائید یا حمایت مسئولان میدانند.
عکس: ISNA
چهرهای دیگر و تصویر دیگر از زنان شرکت کننده در مراسم عزاداری.
عکس: ISNA
چهرههای متفاوت
زنان در محرم سال ۱۳۹۱ نیز با شور و هیجان در مراسم عاشورا شرکت داشتند.
عکس: DW
چهرههای متفاوت
در میان زنان این اندیشه گسترش یافته است که اعتقاد امری شخصی است و حاکمان در آن حق دخالت ندارند. (عکس از محرم سال ۱۳۹۱)
عکس: DW
چهرههای متفاوت زنان
شماری از شرکت کنندگان در این مراسم عزاداری بر این باورند که در دین و ایمان ظاهر افراد بیاهمیت است، این باطن انسان است که باید از ریا دور باشد. (عکس: محرم ۱۳۹۱)
رهبر جمهوری اسلامی استفاده از عبارتهایی مانند "من سگ حسینم" را که شبیه آن در برخی نوحهها تکرار شده، شایسته نمیداند و به مومنان توصیه میکند "شئون عزاداری معصومین" را رعایت کنند.
او در پاسخ به پرسشی درباره لطمه زدن به بدن در مراسم عزاداری گفته است: «لطمه زدن در عزاداری اگر ضرر قابل توجهی بر بدن داشته باشد و یا موجب وهن مذهب یا مؤمنین یا مراسم عزاداری معصومین باشد، جایز نیست.»
ظاهرا خامنهای زنجیرزنی را از مصادیق لطمه زدن به بدن نمیداند و درباره این کار میگوید: «اگر به نحو متعارف و بهگونهای باشد که از نظر عرفی از مظاهر حزن و اندوه در عزاداری محسوب شود اشکال ندارد.»
برخی از اعمالی که خامنهای و بعضی دیگر از روحانیان در سالهای اخیر غیرمجاز اعلام کردهاند اغلب با نگرانی از "وهن اسلام و مسلمانان" توجیه شده است.
خامنهای درباره قمهزنی علنی و مخفی حکم داده است: «در زمان حاضر موجب وهن و بدنام شدن مذهب میشود بنا بر این در هیچ حالتی جایز نیست.»
گرچه رهبر جمهوری اسلامی و برخی مراجع تقلید با تاکید بر قید "در زمان حاضر" قمهزنی را شایسته نمیدانند این کار همچنان در بسیاری از شهرها و شهرستانهای ایران به صورت علنی و پنهانی انجام میشود.
ماه محرم سال پیش دادستان آباده، شهری در ۲۷۰ کیلومتری شمالی شیراز ۵۲ نفر را به جرم قمهزنی به جریمه نقدی، تبعید و شلاق محکوم کرد.
محمدمهدی جمالی، دادستان شهرستان آباده در گفتوگو با خبرگزاری دولتی ایرنا این افراد را "قمهزنان شاخص" شهر بهمن از توابع آباده معرفی کرده است.
آباده اندکی بیش از صد هزار جمعیت دارد و زمانی که در یکی از شهرهای تابع آن ۵۲ قمهزن شاخص محکوم میشوند میتوان احتمال داد که به رغم فتوای خامنهای این کار همچنان رواج قابل توجهی دارد.
احکام منتشر شدهی رهبر جمهوری اسلامی در پایگاه اینترنتی شبکه خبر، از جمله حکم او در باره قمهزنی در سالهای گذشته صادر شده و انتشار مجدد آنها به مناسبت فرارسیدن ایام سوگواری شیعیان در ماه محرم بوده است.
حاشیههای "سوگواری در محرم" از زوایای متفاوت
مناسک و سنتهای ماه محرم در ایران هرساله دستخوش تغییر است. این تغییرات موجب اعتراض منتقدانی شده است. این منتقدان شامل کسانی میشوند که از کمرنگشدن باورهای مذهبی نگراناند یا از ترویج خرافات انتقاد میکنند.
عکس: Isna
در ایران به مناسبتهای مختلف مراسم سوگواری گسترده برگزار میشود. بیشتر این مراسمها برخواسته از مذهب تشیعاند و سابقه تاریخی دارند. محرم که یادآور کشته شدن سومین پیشوای مذهبی شیعیان است، یکی از مهمترین این مناسبتها است.
عکس: FARS
اما شیوه برگزاری این سوگواریها همیشه مشابه نبوده است و در طول زمان تغییر کرده است. چندی است که مراسمی با عنوان "همایش شیرخوارگان حسینی" در شهرهای مختلف ایران برگزار میشود.
عکس: Mehr
این مراسم هر سال با گسترش و تبلیغات بیشتری برگزار میشود.
عکس: Mehr
معمولا کودکان خردسال با لباسها و نمادهای مذهبی حضور دارند.
عکس: Mehr
این مراسم همزمان با نوحهخوانی و مرثیه سرایی است. سوگواران از طبقههای مختلف اجتماعی، کودکان خود را به این برنامه مذهبی میآورند.
عکس: Isna
همایش "شیرخوارگان حسینی" اشاره به باوری دارد که شیعیان بر اساس آن معتقداند که "علیاصغر" فرزند خردسال حسینبنعلی سومین پیشوای شیعیان با تیر سپاهیان یزید بن معاویه، خلیفه وقت مسلمانان در سال ۶۱ هجری قمری کشته شد.
عکس: Isna
در این مراسم گهوارههای نمادین از علیاصغر نمایش داده میشوند که کودکان برای "متبرک شدن" در آنها قرار میگیرند.
عکس: Isna
شرکتکنندگان همچنین به دلایل مختلف در گهوارههای نمادین و جایگاه ویژه مراسم پول میریزند.
عکس: Isna
برخی از مراسمهایی از این دست انتقاد کرده و میگویند که اینگونه مراسم میتواند تاثیر منفی بر کودکان داشته باشد.
عکس: Isna
این منتقدان همچنین تصریح میکنند که این رفتارها آغشته به "خرافات و باورهای غلط مذهبی" است.
عکس: Mehr
برخی پژوهشگران مذهبی میگویند حکومتهای وقت به فراخور شرایط زمان و منافع خود بخشی از واقعه عاشورا را برجسته میکنند.
عکس: Isna
به نظر میرسد برخی از شرکتکنندگان به بهانهی حضور کودکان، باورهای مذهبی خود را دنبال میکنند.
عکس: Mehr
صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران نیز در ترویج مراسمهایی همچون "شیرخوارگان حسینی " نقش قابل توجهی داشته است.
عکس: Mehr
برخی سنتهای قدیمیتر هم با انتقاد روبرو هستند. قمهزنی یکی از این رسوم است که عزاداران با شمشیر و خنجر بر سر و کمر خود میزنند تا خون جاری شود. تصویر قمهزنی شیعیان در پاکستان را نشان میدهد.
عکس: AP
تصاویری از قمهزنی کودکان توسط پدر و مادرهای آنها وجود دارد که به علت دلخراش بودن امکان نمایش آنها نیست. عکس از مراسم "شیرخوارگان حسینی" در ایران.
عکس: Isna
مراسمهای کمتر دلخراشی نیز وجود دارد. یکی از این رسوم تشتگذاری است. به نظر میرسد قدمت این مراسم به دوره صفویه باز میگردد و بر اهمیت آب و جایگاه آن در حادثه کربلا تاکید دارد. تشتگذاری معمولا در استانهای ترکنشین ایران خصوصا اردبیل رواج دارد.
عکس: Fars
دستههای عزادار مذهبی هم با شکل و شمایل مختلف دستههای سوگواری را تشکیل میدهند. این گروه از عزاداران شمشیر بدست، آذربایجانیهای مقیم مشهد هستند.
عکس: Mehr
در برخی مناطق ایران مراسم سوگواری بیشتر شبیه "کارناوالهای" مرسوم در کشورهای غربی است و عزاداران با لباسهای مختلف در این مراسم شرکت میکنند. اغلب کارناوالها در کشورهای غربی نیز ریشه مذهبی دارند.
عکس: Parsine
بخشی از نسل جوان ایرانی اما تعریف دیگری از این مراسم دارد. محرم جدا از باورهای مذهبی فرصتی برای اعلام حضور نوع دیگری از فرهنگ در جامعه است که با سبکهای سنتی متفاوت است.
عکس: DW
همه رسوم تازه اما مورد پذیرش حکومت نیست. حکومت سعی میکند که کنترل کامل خود را بر این مراسم مذهبی تاریخی به طور کامل حفظ کند.
عکس: ISNA
کشمکش میان تندروهای مذهبی، مذهبیهای میانهرو و نسلی که میان مذهب و سبک جدید زندگی فاصله ایجاد کرده را میتوان در این مراسم دید. هنور مشخص نیست که کدام گروه بتواند الگوی خود را به دیگران تعمیم دهد. گرچه هماکنون نیز تغییرات زیادی رخ داده است.