بروز شکاف در بریکس در پی جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران
۱۴۰۴ اسفند ۲۸, پنجشنبه
تهران از گروه بریکس خواسته است در جنگ میان آمریکا و اسرائیل علیه جمهوری اسلامی مداخله کند. گروه بریکس متشکل از ۱۱ اقتصاد نوظهور است که در حال حاضر به ریاست هند اداره میشود.
ایران که در سال ۲۰۲۴ به بریکس پیوست، خواستار اتخاذ موضعی قوی و جمعی برای محکوم کردن آنچه "تجاوز نظامی" میخواند شده و میخواهد این بلوک نقش بیشتری در حمایت از ثبات منطقهای ایفا کند.
هند تاکنون از جانبداری در این درگیری خودداری کرده و بر خویشتنداری، کاهش تنش و بازگشت به گفتوگوها تأکید کرده است؛ موضعی که به گفته تحلیلگران، بیشتر به نقش آمریکا و رابطه این کشور با هند به صورت راهبردی نگاه دارد تا همبستگی با ایران.
رندهیر جیسوال، سخنگوی وزارت خارجه هند در این رابطه گفت: «برخی اعضای بریکس مستقیماً در وضعیت فعلی در منطقه غرب آسیا درگیر هستند و این موضوع بر شکلگیری اجماع برای یک موضع مشترک بریکس درباره این درگیری در خاورمیانه تأثیر گذاشته است.»
او افزود: «هند بهعنوان رئیس دورهای بریکس، از طریق کانال "شرپا" گفتوگوها میان اعضا را تسهیل میکند.»
"کانال شرپا" امکان ارتباطی برای برخی مقامهای بلندپایه گروه بریکس است. اعضای این کانال از سوی کشورهای عضو بریکس برای نمایندگی آنها در مذاکرات دیپلماتیک و انجام کارهای مقدماتی پیش از نشستها و اجلاسهای بریکس تعیین میشوند. آنها بهعنوان نمایندگان شخصی رهبران ملی خود عمل میکنند و نقش بسیار مهمی در تعیین دستور کار، مذاکره درباره نتایج، و ایجاد اجماع میان کشورهای عضو در مورد مسائل مختلف مورد علاقه مشترک بر عهده دارند.
بریکس چه میتواند بکند؟
کارشناسان اشاره کردهاند که بهرغم انتظارات جمهوری اسلامی، توان بریکس برای نشان دادن واکنش محدود است.
گسترش اعضای این بلوک شکافهای داخلی را عمیقتر کرده است؛ کشورهایی مانند امارات متحده عربی و عربستان سعودی نسبت به ایران محتاط هستند و دیگر دولتها نیز تمایلی ندارند موضعی اتخاذ کنند که بهعنوان مخالفت با ایالات متحده تلقی شود.
شانتی ماریه دسوزا، رئیس یک اندیشکده مستقل، به دویچه وله گفت که اگرچه این ائتلاف ظرفیت تبدیل شدن به بستری برای گفتوگو را دارد، اما انتظار صدور یک بیانیه مشترک و یا فراتر از آن هرگونه مداخله در این درگیری، شاید واقعبینانه نباشد.
به گفته او "این امر زمانی ممکن است که درگیری به بنبست فرسایشی برای کشورهای عضو برسد". او افزود که ایران مشکلات ذاتی با امارات و عربستان داشته و دارد.
دسوزا گفت: «دستیابی به اجماع دشوار است، زیرا خود ایران نیز یکی از طرفهای این درگیری است، هرچند که در حال حاضر عمدتاً در واکنش به اقدامات آمریکا و اسرائیل عمل میکند.»
اهمیت انرژی و چالش هند
به باور دسوزا "هند بهعنوان رئیس دورهای بریکس نقش کلیدی در ایجاد اجماع دارد و اختیار صدور بیانیه به نمایندگی از این بلوک را داراست".
او در عین حال افزود: «در شرایط ژئوپلیتیکی فعلی، چنین اقدامی تأثیر چندانی بر اهدافی که آمریکا و اسرائیل در ایران دنبال میکنند نخواهد داشت.» به گفته او بریکس حتی در بیان یک موضع اصولی نیز "ناتوان" است.
میرا شانکار، سفیر پیشین هند در آمریکا، گفت که صدور یک بیانیه جمعی در این مرحله بعید به نظر میرسد: «بریکس اتحاد کشورهایی با دیدگاههای مشابه نیست، بلکه گروهی سست با دستورکاری گسترده شامل تجارت، توسعه، همکاری اقتصادی و تقویت چندجانبهگرایی است.»
او افزود که اعضای این بلوک یعنی برزیل، روسیه، هند، چین، آفریقای جنوبی، عربستان سعودی، مصر، امارات متحده عربی، اتیوپی، اندونزی و ایران، در برخی حوزهها همکاری مفیدی دارند، حتی اگر در مسائل دیگر اختلاف نظر داشته باشند.
درخواست از هند
مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، با نارندرا مودی، نخستوزیر هند، گفتوگو کرده و عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران نیز چندین بار با همتای هندی خود، اس. جایشانکار، درباره فعالسازی بریکس برای ایجاد ثبات و محکوم کردن حملات آمریکا و اسرائیل تماس گرفته است.
گلشن سچدوا، استاد دانشگاه در هند در همین رابطه گفت: «با وجود ریاست بریکس، دهلینو در قبال جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران موضعی نسبتاً کمرنگ اتخاذ کرده است، حتی پس از ترور رهبر یکی از اعضای بریکس که نقض آشکار هنجارهای بینالمللی بود.»
او افزود: «جنگ در حال گسترش است. در این میان میتوان به بسته شدن عملی تنگه هرمز که واردات انرژی هند بهشدت به آن وابسته است، اشاره کرد. این امو دهلینو را وادار به بازنگری در موضع خود میکند.»
سچدوا اشاره کرد که تهران عبور کشتیها با پرچم هند از تنگه هرمز را بهصورت موردی مجاز کرده، هرچند ممکن است که ایران انتظار سیگنالهای سیاسی متقابل داشته باشد.
او گفت: «ایران ممکن است انتظار بیانیهای قوی از بریکس داشته باشد، اما هند باید مواضع دیگر اعضای منطقهای مانند عربستان و امارات را نیز را نظر بگیرد.»
هر دو کشور، عربستان و امارات، میزبان پایگاههای نظامی آمریکا هستند و در جریان این درگیری هدف حملات ایران قرار گرفتهاند.
او افزود: «نتیجه ریاست هند بر بریکس تا حد زیادی به این بستگی دارد که آیا این کشور بهطور فعال کشورهای عضو را برای واکنش به حمله به یکی از اعضایش بسیج میکند و برای کاهش تنش تلاش میکند، یا به نشستهای تشریفاتی کماثر بسنده خواهد کرد.»
شکاف درون بلوک
این بحران نظامی شکافهای عمیق در بریکس را آشکار کرده است؛ اعضا در طرفهای مختلف این درگیری نظامی قرار دارند و هند بهطور قابلتوجهی از انتقاد در رابطه با حملات آمریکا و اسرائیل به ایران خودداری کرده است.
آجی بیساریا، دیپلمات پیشین هند گفت: «این بحران در خاورمیانه تناقضات سیاسی در بریکس با گستردگی کنونیاش را آشکار کرده است.»
او افزود: «اعضای این بلوک در طرفهای متقابل یک درگیری نظامی قرار دارند، بهطوریکه ایران به زیرساختها در عربستان و امارات حمله کرده است. هند در مقام رئیس، بریکس را بیشتر بهعنوان یک باشگاه اقتصادی غیرغربی تعریف میکند تا یک ائتلاف امنیتی ضدغربی.»
بیساریا تأکید کرد که ناتوانی در صدور بیانیه مشترک، محدودیتهای ژئوپلیتیکی این بلوک و تمرکز آن بر اقتصادهای نوظهور را نشان میدهد.
او افزود که هند میتواند موضع فعالتری اتخاذ کند: «[هند] میتواند بیانیهای به عنوان رئیس دورهای صادر کند تا نگرانی عمیق خود را از حمله و ادامه درگیریها علیه یکی از اعضای بریکس ابراز کند.» هند همچنین میتواند خواستار توقف فوری درگیریها برای فراهم کردن زمینه "گفتوگو و دیپلماسی" شود.
او افزود این بحران میتواند فرصتی برای هند باشد تا همراه با برخی اعضای بیطرف بریکس نقش میانجی صلح را ایفا کند.
دسوزا نیز اشاره کرد که این نخستین بار نیست که بریکس با چنین چالشی روبرو میشود و حتی جنگ اوکراین نیز محدودیت توان این سازمان در ایجاد اجماع را نشان داده است.
او در پایان گفت: «در دنیای امروز، به نظر میرسد نهادهای چندجانبه و سازمانهای منطقهای نفوذ کمتری بر رفتار دولتها دارند.»