بنبست عراق در کشاکش جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران
۱۴۰۴ اسفند ۱۴, پنجشنبه
با گسترش جنگ ایران ، رقابتهای قدیمی فرقهای از همان نوعی که دو دهه پیش عراق را تا آستانه جنگ داخلی پیش برد، دوباره به شکلی نگرانکننده در حال بازگشت است.
وسام یاسین، بازاریاب دیجیتال ساکن شهر بصره در جنوب عراق میگوید این موضوع را هم در شبکههای اجتماعی عراق میتوان دید و هم در فضای خیابانها احساس کرد.
او به دویچهوله میگوید:«میتوان فهمید که بخشی از جامعه شیعه عراق این نبرد را یک مسئله وجودی میداند. آنها تضعیف ایران را تهدیدی مستقیم علیه خود میبینند؛ نه فقط از نظر احساسی، بلکه از نظر قدرت سیاسی که اکنون در عراق دارند. آنها هر حملهای به ایران را حملهای علیه خود تلقی میکنند.»
در همین حال، بسیاری در جامعه سنی عراق به نظر میرسد این جنگ را "فرصتی برای بازآرایی صحنه سیاسی" ارزیابی میکنند، زیرا نفوذ ایران در عراق ممکن است ضعیفتر شود.
وسام که خود شیعه است ادامه میدهد: « این شکاف فرقهای خطرناکترین چیز برای عراق است.»
کمال علاش، روزنامهنگار عراقی، این هفته در شبکههای اجتماعی هشدار داد: «آنچه پس از برکناری صدام حسین دیکتاتور اتفاق افتاد، در مقایسه با آنچه پس از مرگ خامنهای در اینجا رخ خواهد داد، قطرهای در اقیانوس خواهد بود. آنچه در راه است منطقه را تغییر خواهد داد، شاید حتی مرزها را. خدایا، عراق را سالم از این وضعیت هدایت کن.»
عراق به عنوان میدان نبرد
برای عراقیها، اتفاقاتی که در ایران رخ میدهد هرگز محدود به داخل ایران نمیشود. عراق حدود ۱۵۰۰ کیلومتر مرز با ایران دارد و همچنین روابط تجاری، سیاسی و نظامی گستردهای با این کشور برقرار کرده است.
به گفته رناد منصور، مدیر بخش "ابتکار عراق" در اندیشکده بریتانیایی چتم هاوس، عراق تنها کشوری در منطقه است که در این درگیری از سوی هر دو طرف مورد حمله قرار گرفته است.
پس از آنکه آمریکا و اسرائیل در آخر هفته به ایران حمله کردند، ایران نیز با هدف قرار دادن پایگاههای آمریکا در سراسر خاورمیانه دست به تلافی زد. در عراق، شبهنظامیان شیعه و همپیمان با ایران نیز تلاش کردند اهداف آمریکایی را در داخل خاک این کشور هدف قرار دهند.
در همان زمان، نیروهای آمریکایی یا اسرائیلی (که مشخص نیست کدام کشور مسئول بوده) نیز شبهنظامیان همپیمان ایران را در داخل عراق بمباران کردند.
به گفته منصور، در حال حاضر به نظر میرسد ایران قصد دارد این درگیری را طولانیتر کند، در حالی که ایالات متحده تمایل چندانی به ادامه طولانی جنگ ندارد. او گفت: «ایران میخواهد از این عدم تمایل آمریکا استفاده کند تا هزینه تصمیمهایی را که دونالد ترامپ گرفته افزایش دهد. و البته عراق هم این هزینه را احساس خواهد کرد.»
خطرات اقتصادی ناشی از جنگ ایران
علاوه بر خشونت مستقیم، پیامدهای اقتصادی نیز ممکن است گریبانگیر عراق شود. بر اساس اعلام اتاق مشترک بازرگانی ایران و عراق، حجم تجارت دوجانبه میان دو کشور در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۲ میلیارد دلار بوده است. ایران حدود یکپنجم کالاهای مصرفی عراق را تأمین میکند و همچنین از عراق برای دور زدن تحریمهای آمریکا و دسترسی به ارز خارجی استفاده میکند.
بیثباتی در ایران احتمالاً این روابط اقتصادی و تجاری را برهم خواهد زد.
منصور اشاره میکند: «همچنین باید در نظر داشت که ایران تأمینکننده اصلی انرژی عراق برای تولید برق است. بنابراین با نزدیک شدن به یک تابستان داغ دیگر، این مسئله بسیار مهم خواهد بود.»
در گذشته، زمانی که در تابستانهای بسیار گرم عراق برق و آب قطع میشد، مردم خشمگین به سرعت دست به اعتراض میزدند. طبق گزارش مؤسسه پژوهشی کلینگندال در هلند، در سال ۲۰۲۳ حدود ۲۹ درصد برق عراق با گاز وارداتی از ایران تولید میشد.
حمزه حداد، پژوهشگر مستقل عراقی در بغداد، میگوید: «عراقیها تجربه زیادی در سازگاری با شرایط سخت دارند، بنابراین در کوتاهمدت بیثباتی کمتری رخ میدهد. اما اگر جنگ طولانی شود، این وضعیت ممکن است تغییر کند.»
او با اشاره به وابستگی دولت عراق به فروش نفت میگوید، اگر عبور نفتکشها از تنگه هرمز متوقف شود، درآمد نفتی عراق کاهش مییابد و این میتواند بر توانایی دولت برای پرداخت حقوق کارمندان تأثیر بگذارد.
عراق یکی از بزرگترین بخشهای دولتی یا دیوانسالاری جهان را دارد و دولت به حدود ۷ میلیون عراقی حقوق یا مزایایی مانند بازنشستگی پرداخت میکند. در دوران همهگیری کرونا در سال ۲۰۲۰، پس از سقوط قیمت نفت، دولت حتی نتوانست حقوقها را به موقع پرداخت کند و این موضوع باعث تظاهرات در سراسر کشور شد.
احتمال تغییرات سیاسی در بغداد
ایران به دلیل نفوذ در احزاب شیعه و گروههای شبهنظامی، تأثیر قابلتوجهی بر سیاست عراق دارد.
پس از انتخابات نوامبر ۲۰۲۵، عراق در حال تشکیل دولت جدید است ؛ فرآیندی که همیشه دشوار بوده زیرا گروههای مختلف برای کسب وزارتخانهها و قدرت رقابت میکنند.
ماه گذشته مذاکرات به دلیل اختلاف بر سر نخستوزیر بعدی متوقف شد. آمریکا با نامزدی نوری مالکی ، نخستوزیر سابق، مخالفت کرد زیرا او را بسیار نزدیک به ایران میداند. اما کاهش نفوذ ایران میتواند اکنون این محاسبات سیاسی را تغییر دهد.
منصور معتقد است: «فرآیند تشکیل دولت قطعاً تحت تأثیر این جنگ قرار خواهد گرفت. این میتواند به شکلهای مختلفی پیش برود؛ از تأخیرهای بیشتر گرفته تا حتی تشکیل یک دولت اضطراری برای مدیریت این جنگ.»
روز استقلال عراق؟
محمد انوز، وکیل و نماینده سابق پارلمان عراق، به دویچه وله به تأثیر دخالتهای دیرینه خارجی بر عراق اشاره میکند و میگوید: «یکی از دلایلی که ما نتوانستهایم در تصمیمگیریهای خود مستقل باشیم همین است. ما میخواهیم تصمیمها بر اساس منافع ملت خودمان گرفته شود.»
ویکتوریا تیلور، مدیر بخش أمور عراق در اندیشکده آمریکایی شورای آتلانتیک، در تحلیلی نوشته است: «ایرانی که کمتر در امور عراق دخالت کند میتواند به دولت عراق اجازه دهد حاکمیت خود را دوباره تثبیت کند. تضعیف ایران یا سقوط رژیم آن فرصتی بزرگ برای تغییر مسیر عراق فراهم میکند؛ بهگونهای که این کشور بیشتر به غرب و منطقه نزدیک شود و نفوذ ایران کاهش یابد.»
حمزه حداد نیز تأیید میکند که تغییرات در ایران قطعاً بر سیاست عراق تأثیر خواهد گذاشت.
حداد میگوید: «مشخص نیست این تغییرات در بلندمدت مثبت خواهند بود یا منفی. هرگونه بیثباتی در ایران به راحتی میتواند از مرز عبور کند و واقعیت این است که جنگ معمولاً نتایج مثبت زیادی ندارد. همچنین مشخص نیست که هر رژیم جدیدی در ایران نسبت به عراق چه رویکردی خواهد داشت.»
منصور نیز معتقد است: «برخی ممکن است این وضعیت را نوعی تغییر مثبت ببینند. اما مشکل این است که هیچکس نمیداند بعد چه اتفاقی خواهد افتاد. تاریخ نشان میدهد که پیش از رسیدن به هر ثباتی، احتمالاً هرجومرج و خشونت بیشتری رخ خواهد داد و این چیزی است که بسیاری از عراقیها از آن بیم دارند.»