پارلمان عراق عبداللطیف رشید از سیاستمداران باسابقه کُرد را به عنوان رئیسجمهور جدید این کشور انتخاب کرد. علی افشاری، تحلیلگر سیاسی میگوید، نه تنها بیثباتی سیاسی و تنش در عراق ادامه مییابد، بلکه تشدید هم میشود.
تبلیغات
عبداللطیف رشید، رئیس جمهوری جدید عراقعکس: IRAQI PARLIAMENT MEDIA OFFICE via REUTERS
سرانجام پس از ماهها ناآرامی و درگیری عبداللطیف رشید، نامزد مستقل مقام ریاست جمهوری و از رهبران پیشین اتحادیه میهنی کردستان عراق، توانست در مرحله دوم رای اکثریت نمایندگان عراقی را کسب کند و رئیس جمهور جدید این کشور شود. این سیاستمدار کرد عراقی ۷۸ ساله پیشتر سخنگوی حزب اتحادیه میهنی کردستان عراق و مدتی نیز در حد فاصل سالهای ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۰ وزیر منابع آبی عراق بود.
این اتفاق در شرایطی رخ داد که بعد از استعفای نمایندگان وابسته به جنبش صدر و شکاف بین نمایندگان کرد، جریان همسو با جمهوری اسلامی ایران در قالب چارچوب هماهنگی شیعی، "الاطار التنسیقی"، توانست اکثریت پارلمان را در دست بگیرد.
چارچوب هماهنگی شیعی متشکل از احزاب و گروههای شیعه شامل "ائتلاف الفتح"، "دولهالقانون"، "عصائب اهل الحق" به اضافه "کتائب حزبالله"و دیگر فعالان سیاسی شیعهگرای عراق است که در چارچوب گفتمان بنیادگرایی اسلامی شیعهمحور فعالیت میکنند.
این جریان بعد از شکست در انتخابات پارلمانی زودهنگام عراق در نیمه دوم مهرماه ۱۴۰۰ ابتدا مدعی تقلب شد، سپس بعد از ناکامی در اثبات این ادعای بیاساس، کوشید با آبستراکسیون مانع از تشکیل دولت عراق توسط ائتلاف مقتدی صدر و سنیها شود.
خطای محاسبه جریان صدر در خارج کردن ۷۳ نماینده خود از پارلمان و ناتوانی در تحقق طرح انحلال پارلمان و برگزاری انتخاباتی دیگر، باعث شد تا این نیرو با استفاده از نفوذش در دستگاه امنیتی، نظامی و بوروکراتیک عراق، اکثریت پارلمان را در دست بگیرد.
گام نخست فعالیت آنها کنار زدن برهم صالح، رئیسجمهور سابق عراق، و در ادامه تشکیل دولت جدید با ریاست نیروهای همسو و وابسته بود. آنها توانستند عبداللطیف رشید را بر کرسی ریاست جمهوری نشانده و در قدم بعدی محمد شیاع سودانی به عنوان نخستوزیر پیشنهادی مجوز رایزنی برای تشکیل دولت را به دست آورد.
جریان شیعهگرای عراق با مصطفی کاظمی، نخستوزیر سابق، مشکل داشت. سودانی که سمتهایی چون نمایندگی پارلمان، استاندار "میسان"، وزیر حقوق بشر، وزیر کشاورزی، وزیر مهاجرت مهاجرین عراق، وزیر تجارت، وزیر صنایع و رئیس کمیسیون عالی عدالت و بازرسی را بر عهده داشته است، نزدیک به نوری المالکی، نخستوزیر پیشین عراق است. وی دبیرکل جریان "الفراتین" بود.
رشید و سودانی هر دو به صورت نسبی از جریان اکثریت مردم عراق نسبت به سلفهای خود دورتر هستند. انتخاب رشید و ناکامی صالح از دستیابی به دومین دوره ریاستجمهوری، ریسک تشدید درگیری بین دو حزب اصلی اقلیم کردستان عراق، یعنی اتحادیه میهنی و حزب دمکرات را افرایش میدهد. این دو حزب در دهه نود میلادی جنگ داخلی داشتند.
از سوی دیگر انتخاب سودانی درگیری بین نیروهای شیعی عراق از یکسو و نیروهای اسلامگرا و سکولار از سوی دیگر را افزایش میدهد. شکاف بین مطالبه برای دولت ایدئولوژیک و دولت ملی در عراق در حال گسترش است.
چالشهای بسیار در عراق باعث شد تا پیشتر هادی العامری و قاسم الاعرجی از بین کاندیداهای مطرح برای نخستوزیری کنار بکشند. کمیته تعیین نخستوزیر در چارچوب هماهنگی شیعیان شامل قیس الخزعلی دبیرکل عصائب اهل الحق ، سید عمار حکیم رهبر جریان حکمت ملی، همام الحمودی رئیس مجلس اعلای اسلامی عراق و عبدالساده الفریجی بود که همگی جزو جریان افراطی و مورد مخالفت اکثریت مردم عراق هستند. اکثریت مردم عراق در انتخابات پارلمانی اخیر رای ندادند.
ترکیب جدید قوه مجریه عراق هماهنگی بیشتری با جمهوری اسلامی ایران، و در مقایسه با دولت قبلی فاصله بیشتری از دولتهای آمریکا و عربستان سعودی دارد.
اکنون بعد از گذشت یک سال دولت عراق بهظاهر از بحران و بیثباتی خارج شده و امکان تشکیل دولت به وجود آمده است. اما هنوز قطعیتی وجود ندارد که سودانی بتواند همکاری وزرای مورد نظرش را به دست آورده و موفق به کسب رای اعتماد از پارلمان شود. البته احتمال چنین اتفاقی کم نیست، منتها مشکل بزرگ وی بعد از تشکیل دولت است.
جامعه عراق به شدت دو قطبی شده و افکار عمومی به دولت اعتماد ندارد. تقاضا برای تغییرات ساختاری و انقلابی در عراق در حال افزایش است. جوانان عمدتا از مشارکت در ساختار سیاسی کنونی رویگردان هستند. شدت فساد اقتصادی و بحران ناکارامدی دولت باعث بحران مشروعیت ساختار قدرت و حکمرانی در عراق شده است.
در روزی که پارلمان عراق جلسه مهم تعیین رئیسجمهور را داشت، چند راکت به منطقه سبز شلیک شد. دهها نفر در درگیریهای خونین و مسلحانه هفتههای گذشته کشته شدهاند. سودانی برای ترمیم مشروعیت از دست رفته و جلب اعتماد جمع زیاد ناراضیها در عراق، کاری دشوار و چهبسا ماموریتی ناممکن دارد. دولت وی توسط جریان بازنده در انتخابات تشکیل شده است که اتفاقی نادر محسوب میشود.
عراق در آستانه یک جنگ داخلی است. اصرار نیروهای اسلامگرای شیعه در حفظ وضع موجود و امتناع از پذیرش تغییرات مورد نظر اکثریت مردم عراق، مانعی جدی در برابر ایجاد چشمانداز مثبت برای آینده عراق است. به نظر میرسد، شکنندگی دولت و بیثباتی عرصه سیاسی عراق تا اطلاع ثانونی ادامه یافته و حتی تنشها تشدید شود.
* این یادداشت نظر نویسنده را منعکس میکند و الزاما بازتابدهنده نظر دویچهوله فارسی نیست.
شبهنظامیان متحد جمهوری اسلامی در منطقه
جمهوری اسلامی ایران با ایجاد گروههای شبهنظامی در منطقه میکوشد، نفوذ سیاسی خود را تثبیت و گسترش دهد. آنچه از ایده صدور انقلاب اسلامی به جا مانده، مداخله فعال در کشورهای منطقه برای حفظ منافع نظام جمهوری است.
عکس: Getty Images/AFP
شورشیان حوثی در یمن
یمن یکی از کشورهای منطقه است که جنگ داخلی در آن ابعاد منطقهای یافته است و کشورهای رقیب یعنی ایران و عربستان سعودی به صورت فعال در آن شرکت دارند. ایران خود را حامی حوثیها میداند که با عنوان "انصارالله" شناخته میشوند.
عکس: picture alliance/dpa/AP/H. Mohammed
حوثیها و حملات موشکی به عربستان
آنتونیو گوترش، دبیرکل سازمان ملل متحد در اواسط ژوئن ۲۰۲۰ در گزارشی به شورای امنیت خبر داد که موشکهای کروز و تجهیزاتی که در حمله به تاسیسات نفتی آرامکو و فرودگاه بینالمللی ابها عربستان سعودی، و دستکم دو حمله پیش از آن استفاده شده "منشا ایرانی" داشتهاند.
عکس: picture-alliance/dpa/H. Al-Ansi
تماسهای رسمی حوثیها و مقامات ایران
تحولاتی که درسال ۲۰۱۰ به "بهار عربی" موسوم شد، سبب تغییراتی در آرایش نیروهای سیاسی در بسیاری از کشورهای عربی از جمله یمن شد. پس از تصرف صنعا برخی از مقامهای حوثی به ایران سفر کردند. بسیاری از رهبران حوثی روابط نزدیکی با روحانیون شیعه در ایران دارند. کارشناسان سازمان ملل میگویند که ایران به حوثی سلاح، پول ارسال میکند و کارشناسان نظامی ایران در یمن حضور دارند.
عکس: picture-alliance/dpa/H. Al-Ansi
جنگ ریشهدار قومی یا جنگ نیابتی در یمن
یمن که در دوران جنگ سرد به یمن جنوبی و یمن شمالی تفسیم شده بود، پس از وحدت نتوانست مشکلات قومی خود را حل کند. در حال حاضر نیز گروههای مختلف یمنی با منافع و اهداف متفاوت روبروی یکدگیر صفآرایی کردهاند. اما عربستان و متحدانش از یکسو و ایران از سوی دیگر، یمن را به کانون یک جنگ نیابتی بدل کردهاند. به گفته سازمان ملل تا کنون بیش از ۲۰۰ هزار نفر بر اثر جنگ یا پیامدهای پس از جنگ کشته شدهاند.
عکس: Getty Images/AFP/A. Hyder
گروههای شبهنظامی در عراق
سقوط صدام حسین و ناكارآمدی سیاستمداران عراقی زمینه مناسبی را برای دخالتهای جمهوری اسلامی در این کشور فراهم کرد. برخی از گروههای شیعه عراقی که در زمان جنگ ایران و عراق به ایران آمده بودند، ساختارهای تشکیلاتی خود را حفظ کردند و با کمک جمهوری اسلامی به گروههای سیاسی و شبهنظامی فعال در عراق بدل شدند.
عکس: Reuters/Stringer
همکاری نزدیک با ایران
برخی از گروههای شیعه عراقی پنهان نمیکنند که با جمهوری اسلامی مناسبات نزدیکی دارند و سیاستهای خود را با نظر ایران تنظیم میکنند. ایران از این گروهها به عنوان اهرم فشار بر سیاستمداران عراقی استفاده میکند. از سوی دیگر جمهوری اسلامی در نزاع خود با آمریکا از این نیروها نیز بهره میگیرد.
عکس: AFP/A. Al-Rubaye
شبهنظامیان شیعه و جنگ علیه داعش
پیروزهای اولیه داعش در عراق و سوریه نشان داد که دولتهای مرکزی در این کشورها عاجز از بسیج عمومی علیه این افراطگرایان هستند. دولت عراق که همچنان به طور عمده از سیاستمداران شیعه تشکیل شده با نادیده گرفتن منافع اقلیت سنی راه برای نارضایتی سنیها در این کشور باز کرد و مناطق شمالی و شرقی عراق به راحتی به دست نیروهای داعش افتاد. در سال ۲۰۱۶ شبهنظامیان شیعه در جنگ علیه داعش نقشی فعال داشتند.
عکس: picture-alliance/dpa/A. Jalil
نزدیکی سپاه قدس و حشدالشعبی
قاسم سلیمانی، فرمانده وقت سپاه قدس و ابومهدی مهندس از رهبران حشد الشعبی از جمله کسانی بودند که در عملیات "آذرخش کبود" توسط نیروهای آمریکایی در عراق در ژانویه ۲۰۲۰ کشته شدند. مقامات آمریکایی بارها هشدار داده بودند که قاسم سلیمانی به طور مستقیم و غیرمستقیم نقشی اساسی در حمله به نیروهای آمریکایی مستقر درعراق داشته است.
عکس: Fars
شبهنظامیان عراقی تحت فرماندهی سپاه
گروههای شیعه شبهنظامی با انگیزههای متفاوتی در عراق شکل گرفتهاند. این گروهها، از عصائب اهل حق گرفته تا سپاه بدر، بنا به مصلحتها و ضروت در امور مختلفی دخالت میکنند. آمریکا به گروههای شیعه عراقی تحت کنترل ایران عنوان "گروههای ویژه" را داده است. همه این گروهها به درجات معینی در راستای منافع ایران عمل میکنند.
عکس: picture-alliance/AP Photo/J. al-Helo
جنگجویان خارجی تحت فرماندهی سپاه
ایران از جنگجویان خارجی در جنگ سوریه استفاده میکند. نیروهای شیعه افغان موسوم به لشکر فاطمیون از داوطلبانی تشکیل شده که برای تثبیت رژیم بشار اسد به سوریه اعزام شدند. ایران از این نیروها به عنوان مدافعان حرم نام میبرد. در مورد شمار لشکر فاطمیون ارقام متفاوتی از ۱۲ تا ۴۰ هزار نفر یاد میشود. اما بنا به گفته یکی از رهبران این لشکر در سال ۲۰۱۸ حدود ۲ هزار از آنان کشته و ۸ هزار نفر زخمی شدهاند.
عکس: Mashreghnews.ir
جنگجویان که به آنان اعتمادی نیست
برخی از نیروهای فاطمیون که به دلایل مختلف به افغانستان بازگشتهاند، بنا به گفته مقامات افغانستان میتوانند سبب بیثباتی در این کشور شوند. بنا به گزارشهای مختلف، افغانها اغلب به دلیل فقر و بیکاری به لشکر فاطمیون پیوستهاند. برخیها از آنها در ایران زندگی میکنند، اما هزاران نفر از آنان به افغانستان بازگشتهاند.
عکس: Tasnim
زینبیون، جنگجویان شیعه پاکستانی
در صفوف جنگجویان خارجی در سوریه اتباع پاکستانی نیز تحت لشکر زینبیون حضور دارند. گرچه این گروه در آغاز وظیفه اصلی خود را دفاع از "حرم زینب" دختر امام اول شیعیان میدانست، اما در بسیاری از جبهه سوریه در صف مقدم علیه مخالفان اسد وارد جنگ شده است.
عکس: AFP/Getty Images
زینبیون، آوارگان افغان در پاکستان
به گفته سایتهای وابسته به سپاه پاسداران، بخش اعظم لشکر زینبیون (برخی آن را تیپ زینبیون مینامند) از آوارگان افغان هستند که در پاکستان زندگی میکنند. این افغانها شامل شیعیان هزاره میشوند که در شرایط بسیار بدی درپاکستان روزگار میگذرانند.
عکس: G. Kakar
محمدحسین باقری، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح جمهوری اسلامی در حلب
مقامات ایرانی مدعیاند که نیروهای نظامی این کشور تنها به عنوان مستشاران نظامی در سوریه عمل میکنند و نقشی مستقیم در عملیات جنگی ندارند. اما تا کنون دهها نفر از فرماندهان سپاه در نبردهای سوریه کشته شدهاند. اسرائیل نیز تا کنون صدها بار مواضع نیروهای ایرانی و متحدانش را در سوریه هدف قرار داده است.
عکس: picture-alliance/AP Photo/Syrian Central Military Media
حزبالله لبنان، متحد استراتژیک سپاه
جمهوری اسلامی ایران در نحوه همکاری و اعتماد به گروههای خارجی به گونههای مختلف عمل میکند. شکلگیری حزب الله لبنان از آغاز توسط نیروهای ایرانی صورت گرفت. ایران از طریق این گروه شیعه در جنوب لبنان، رویارویی غیرمستقیم با اسرائیل دارد.
عکس: Getty Images/AFPM. Zayyat
حزبالله و عمق استراتژیک جمهوری اسلامی
مقامات مختلف جمهوری اسلامی بارها اعلام کردهاند که عمق استراتژیک ایران در غرب تا دریای مدیترانه است. سیاست "نابودی اسرائیل" از یک سو و بلندپروازیهای ایدئولوژیک جمهوری اسلامی از سوی دیگر توجیهای برای حضور ایران در لبنان تلقی میشود.
عکس: picture-alliance/AA
حزبالله در سوریه
بر خلاف گروههای فلسطینی مورد حمایت ایران که تنها در غزه و کرانه باختری فعال هستند، حزبالله نه تنها در لبنان سیاستی منطبق با خواستهای جمهوری اسلامی را نمایندگی میکند، بلکه یکی از بازوهای نظامی ایران در منطقه به حساب میآید. هزاران نفر از نیروهای حزبالله تا کنون در جنگ سوریه شرکت داشتهاند. به گفته محافل غربی کارشناسان نظامی حزبالله در یمن نیز در کنار ایران حوثیها را آموزش میدهند.