تشییع جنازه خامنهای؛ عرصهای برای نمایش قدرت حکومت ایران
۱۴۰۵ تیر ۱۲, جمعه
مراسم سوگواری برای علی خامنهای قرار است "بزرگترین گردهمایی در تاریخ پایتخت" باشد. این را علیرضا زاکانی، شهردار فعلی تهران در گفتوگو با رسانههای ایرانی اعلام کرده است.
برای خاکسپاری رهبر عالیرتبه پیشین کشتهشده جمهوری اسلامی ایران، که به مدت ۳۷ سال در همه مسائل محوری کشور حرف آخر را میزد، مراسمی ششروزه در نظر گرفته شده است.
این آیتالله ۸۶ ساله به همراه چندین عضو خانوادهاش در حملات موشکی به مجتمع محل سکونت و کارش در مرکز تهران کشته شد. در نخستین روز جنگ ایران، که با حملات ایالات متحده و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه آغاز شد، چندین موشک به این مجتمع ساختمانی شلیک شده بود.
تصاویر ماهوارهای ویرانیهای گسترده این مجموعه را نشان میدهند. اینکه آیا پیکرها بازیابی شدهاند و در چه وضعیتی بودهاند، همچنان نامشخص است.
مراسم عزاداری که در ابتدا برای اوایل مارس برنامهریزی شده بود، به دلیل جنگ به تعویق افتاد. تنها پس از آنکه میان واشنگتن و تهران بر سر آتشبسی شکننده توافق شد، مقامهای ایرانی از برگزاری مراسم سوگواری خبر دادند.
به گفته علیاکبر پورجمشیدیان، مسئول برگزاری مراسم، این آیینها قرار است "انسجام ملی را تقویت کنند". اینکه این هدف محقق شود یا نه، محل تردید است.
تنشهای فزاینده اجتماعی
مهرزاد بروجردی، استاد تاریخ و علوم سیاسی در دانشگاه علوم و فناوری میزوری، میگوید: «بر خلاف آیتالله روحالله خمینی، که در ده سال نخست پس از انقلاب ۱۹۷۹ در قدرت بود، آیتالله خامنهای ۳۷ سال در رأس حکومت قرار داشت و کشور را با مدیریت ذرهبینی و با دخالت بسیار پررنگ در جزئیات امور اداره کرد؛ بهگونهای که تقریباً در همه حوزههای سیاسی و حکومتی مداخله میکرد.»
در دوران زمامداری خامنهای، وضعیت در ایران وخیمتر شد. کشور در پی فساد، سوءمدیریت و تشدید تحریمهای مرتبط با مناقشه بر سر برنامه هستهای ایران، زیر فشار فزاینده قرار گرفت.
بیشتر بخوانید: روایت مقامات نظام از مجتبی خامنهای؛ آیا او زنده است؟
نارضایتی عمومی رو به افزایش است و بخشهای هرچه بزرگتری از جامعه را دربر میگیرد. افزون بر این، [در دوران حکومت او] ناآرامیهای شدیدی رخ داد؛ از جمله جنبش سبز در سال ۲۰۰۹، جنبش مهسا با شعار "زن، زندگی، آزادی" در سال ۲۰۲۲ و اعتراضات سراسری در دسامبر و ژانویه ۲۰۲۵/۲۰۲۶ (دیماه ۱۴۰۴). این اعتراضات با شدت زیاد از سوی نیروهای امنیتی سرکوب شدند.
بروجردی در گفتوگو با دویچه وله میگوید: «رویکرد علی خامنهای بهعنوان رئیس حکومت همواره این بوده که در برابر مخالفانش هیچ امتیازی ندهد، نه فقط در برابر منتقدان نظام، بلکه همچنین در برابر نیروهای اصلاحطلب درون ساختار قدرت.»
به گفته او، شکاف فزاینده میان جامعه و نظام سیاسی نیز نتیجه سیاستهای خامنهای است: «بسیاری از مردم از نظام موجود به ستوه آمدهاند.»
بیشتر بخوانید: پشت صحنه قدرت در تهران؛ ژنرالها جای ولایت فقیه را میگیرند؟
یک فعال حقوق زنان از تهران که مایل است ناشناس بماند، در گفتوگو با دویچه وله میگوید: «برای بسیاری از معترضانی که سرکوبهای دسامبر و ژانویه را تجربه کردهاند، پذیرفتن اینکه جمهوری اسلامی در نهایت پیروز شده دشوار است.»
او میگوید: «حامیان جمهوری اسلامی روحیه تازهای گرفتهاند.»
اینترنت بدون سانسور با سایفون دویچه وله
این جنگ همزمان به بسیاری از مردم نشان داده که نمیتوانند به کمک خارجی امید ببندند و در نهایت تنها به خودشان متکی هستند. بمباران گسترده شهرهای پرجمعیت و همچنین نابودی تأسیسات مهم صنعتی، از جمله مجتمعهای پتروشیمی و کارخانههای فولاد، هزاران فرصت شغلی را از بین برده و بهویژه بسیاری از جوانان را بیش از پیش دلسرد کرده است.
اکنون دولت در کشوری با ۹۳ میلیون نفر جمعیت، حامیان خود را برای شرکت در مراسم سوگواری بسیج میکند. از روز شنبه، سه روز بزرگداشت در پایتخت ایران در نظر گرفته شده است. مقامهای حکومتی دستور دادهاند که در این مدت، پایتخت "بهطور کامل تعطیل و بدون فعالیت کاری" باشد. برای اسکان بازدیدکنندگان از دیگر نقاط کشور نیز تدارکات گستردهای انجام شده است.
پیامهایی در سیاست خارجی و نمایش قدرت منطقهای
علی خامنهای سرانجام در ۹ ژوئیه (هجدهم تیر) در زادگاهش، در شمالشرق ایران، در شهر مقدس شیعیان، مشهد به خاک سپرده خواهد شد. یک روز پیش از آن نیز مراسم سوگواری در [دیگر] شهرهای مقدس شیعیان، نجف و کربلا در عراق برگزار خواهد شد. این مراسم همچنین قرار است برای نمایش نفوذ ایران در منطقه به کار گرفته شود.
هدف از این که ایران در مذاکرات با ایالات متحده، جبهه موسوم به "جبهه لبنان" را در همان بند نخستِ مجموع ۱۴ بند یادداشت تفاهم گنجاند، این بود که نشان دهد خط مشی سیاست خارجی علی خامنهای ادامه خواهد یافت.
حمیدرضا عزیزی، کارشناس خاورمیانه و پژوهشگر بنیاد علم و سیاست در برلین، میگوید حزبالله اکنون بیش از پیش به ایران، بهویژه به نیروی قدس (شاخه برونمرزی سپاه پاسداران)، نزدیک شده و در مسائل سیاسی و نظامی، بیش از گذشته به تهران متکی است.
با این حال نویسنده کتاب "محور مقاومت: ایران، اسرائیل و نبرد برای خاورمیانه" اضافه میکند که در ساختار قدرت جمهوری اسلامی، بهویژه در صفوف سپاه پاسداران، درباره مذاکرات و توافق احتمالی با ایالات متحده، اجماع کاملی وجود ندارد. نتیجه مذاکرات همچنان نامشخص است.
مهرزاد بروجردی، تاریخدان و دانشمند علوم سیاسی، تحلیل میکند که انگیزه بسیاری از حامیان جمهوری اسلامی برای شرکت در مراسم، فقط سوگواری از سر دلبستگی عاطفی نیست.
به گفته او "دو قدرت بزرگ نظامی به ایران حمله کردند، و با این حال جمهوری اسلامی هنوز پابرجاست. برای بسیاری از حامیان نظام، این نشانهای است از اینکه با وجود خسارتهای سنگین، نظام دوام آورده است".
دویچه وله فارسی را در اینستاگرام دنبال کنید
بروجردی میگوید: «اگر حتی نیمی از ۱۴ بند چارچوب توافقشده میان ایران و ایالات متحده واقعاً اجرا شود، این موفقیتی چشمگیر برای ایران خواهد بود. نه پس از پایان جنگ ایران و عراق و نه در چارچوب توافق هستهای، این کشور نتوانسته بود امتیازاتی مشابه به دست آورد.»
از جمله خواستههای ایران این بود که ایالات متحده در امور داخلی ایران دخالت نکند. آمریکا پیشتر هرگز چنین تعهدی نداده بود. این موضوع اکنون در یادداشت تفاهم توافقشده ثبت شده است.