در کوه کلنگ، مرموزترین تاسیسات هستهای ایران چه میگذرد؟
۱۴۰۵ مرداد ۲, جمعه
پس از آنکه دونالد ترامپ، رئيسجمهور آمریکا بار دیگر از "کوه کلنگ گزلا" به عنوان یکی از اهداف احتمالی حمله آمریکا نام برد، نگاهها دوباره به این مجموعه زیرزمینی در نزدیکی نطنز معطوف شد؛ سایتی که ایران اطلاعات اندکی درباره آن منتشر کرده، بازرسان آژانس بینالمللی انرژی اتمی تاکنون به آن دسترسی نداشتهاند و تحلیلگران غربی آن را یکی از مهمترین پروژههای آینده برنامه هستهای جمهوری اسلامی میدانند.
اگرچه نام این مجموعه در سالهای اخیر بارها مطرح شده، اما همچنان یکی از ناشناختهترین تاسیسات مرتبط با برنامه هستهای ایران است و بخش مهمی از آنچه درباره آن گفته میشود، بر پایه تصاویر ماهوارهای، ارزیابیهای اطلاعاتی و تحلیل کارشناسان است، نه اطلاعات تاییدشده.
کوه کلنگ گزلا در استان اصفهان و در نزدیکی مجتمع غنیسازی نطنز قرار دارد؛ مجموعهای که حدود دو کیلومتر با سایت اصلی غنیسازی اورانیوم فاصله دارد و در دل رشتهکوهی در جنوب این مجتمع احداث شده است.
از سال ۲۰۲۰، شرکتهای تجاری ارائهدهنده تصاویر ماهوارهای از جمله مکسار، حفاری تونلهای عمیق، احداث ورودیهای متعدد، جادههای دسترسی و استقرار تدابیر حفاظتی در این منطقه را ثبت کردهاند. بررسی این تصاویر نشان میدهد که این پروژه طی چند سال گذشته به طور مستمر توسعه یافته است.
برآورد موسسه علوم و امنیت بینالملل (ISIS) حاکی است که بخشهایی از این مجموعه ممکن است حدود ۸۰ تا ۱۰۰ متر زیر سطح کوه قرار داشته باشد؛ عمقی که از بسیاری از تأسیسات شناختهشده هستهای ایران بیشتر است و هدف قرار دادن آن را برای حملات هوایی دشوارتر میکند.
ساخت این مجموعه از چه زمانی آغاز شد؟
پیشینه این پروژه به تابستان ۲۰۲۰ بازمیگردد؛ زمانی که سالن مونتاژ سانتریفیوژهای پیشرفته در نطنز در انفجاری که مقامات جمهوری اسلامی آن را "خرابکاری" خواندند، آسیب دید.
چند ماه بعد، تهران اعلام کرد که تاسیسات جدیدی را در دل کوه احداث میکند تا مونتاژ سانتریفیوژهای پیشرفته در مکانی امنتر انجام شود. مقامات جمهوری اسلامی آن زمان گفتند که این مرکز "بزرگتر، مجهزتر و ایمنتر" از تاسیسات قبلی خواهد بود.
از آن زمان تاکنون، تصاویر ماهوارهای ادامه عملیات حفاری، ساخت تونلهای جدید و تقویت ورودیهای مجموعه را نشان دادهاند، اما ایران جزئیات بیشتری درباره کاربری یا میزان پیشرفت آن منتشر نکرده است.
یکی از مهمترین ویژگیهای این مجموعه، نبود اطلاعات مستقل درباره فعالیتهای داخل آن است.
رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی، بارها اعلام کرده که آژانس تاکنون امکان بازرسی از این مجموعه را نداشته است. به همین دلیل، این نهاد نمیتواند درباره تجهیزات، مواد هستهای یا نوع فعالیتهایی که احتمال در آن انجام میشود، اظهار نظر قطعی کند.
در نتیجه، هرگونه ادعا درباره فعالیتهای این سایت، تا زمانی که امکان راستیآزمایی مستقل فراهم نشود، در حد ارزیابی یا فرضیه باقی میماند.
چرا این مجموعه برای ایران اهمیت دارد؟
جمهوری اسلامی همواره اعلام کرده است که هدف از احداث تاسیسات زیرزمینی، افزایش امنیت زیرساختهای هستهای در برابر حملات و خرابکاریهاست.
پس از حملات سایبری، انفجارها و عملیات منتسب به اسرائیل علیه برنامه هستهای ایران، انتقال برخی فعالیتهای حساس به اعماق کوه، از نگاه تهران راهی برای کاهش آسیبپذیری این برنامه محسوب میشود.
در عین حال، برخی کارشناسان معتقدند، اگر ایران بخواهد در آینده ظرفیت تولید سانتریفیوژهای پیشرفته خود را حفظ یا بازسازی کند، چنین مجموعهای میتواند نقش مهمی در این فرآیند داشته باشد.
چرا آمریکا و اسرائیل به این مجموعه توجه دارند؟
فرزین ندیمی، پژوهشگر ارشد انستیتو واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک، به دویچه وله میگوید، اهمیت این مجموعه بیش از هر چیز به موقعیت و سطح حفاظت آن بازمیگردد.
به گفته او، نابود شدن تاسیسات هستهای فردو و بخش مهمی از تأسیسات اتمی نطنز و اصفهان، اهمیت "کوه کلنگ" را افزایش داده است.
او میگوید: «باید انتظار داشت که بنا بر ملاحظات امنیتی، در آینده تمام فعالیتهای غنیسازی و ساخت بمب در یک جای بهشدت حفاظتشده متمرکز شود و کلنگ برای این هدف بهترین و منطقیترین کاندیداست.»
در مقابل، آمریکا و اسرائیل این مجموعه را صرفا یک پروژه عمرانی نمیبینند.
برخی نهادهای اطلاعاتی و اندیشکدههای غربی معتقدند، "کوه کلنگ گزلا" ممکن است در آینده به یکی از مهمترین مراکز برنامه هستهای ایران تبدیل شود؛ محلی که به دلیل عمق زیاد، حفاظت طبیعی کوه و نبود دسترسی بازرسان، در برابر حملات نظامی مقاومتر از تاسیسات فعلی خواهد بود.
در برخی گزارشها همچنین این احتمال مطرح شده که ایران بتواند بخشی از تجهیزات حساس یا حتی برخی فعالیتهای مرتبط با غنیسازی را به این مجموعه منتقل کند، اما تاکنون هیچ مدرک مستقلی برای تایید این ادعاها منتشر نشده و آژانس نیز آنها را راستیآزمایی نکرده است.
چرا هدف قرار دادن این مجموعه دشوار توصیف میشود؟
کارشناسان نظامی معتقدند، تفاوت اصلی این مجموعه با سایتهایی مانند نطنز یا فردو، عمق بیشتر و استحکام طبیعی آن است.
به گفته برخی تحلیلگران، حتی اگر بمبهای سنگرشکن آمریکا بتوانند به بخشی از تونلها آسیب وارد کنند، ارزیابی میزان خسارت بسیار دشوار خواهد بود؛ زیرا بخش عمده تاسیسات احتمالی در دل کوه قرار دارد و دسترسی مستقیم به آن ممکن نیست.
به همین دلیل برخی تحلیلگران معتقدند، در صورت وقوع حمله، هدف واقعبینانهتر ممکن است مسدود کردن ورودی تونلها، از کار انداختن زیرساختهای پشتیبانی یا ایجاد اختلال در بهرهبرداری از مجموعه باشد، نه لزوما نابودی کامل آن.
چرا دوباره نام "کوه کلنگ گزلا" مطرح شده است؟
دلیل اصلی بازگشت نام این مجموعه به صدر اخبار، اظهارات اخیر دونالد ترامپ است که از آن به عنوان یکی از اهداف احتمالی آمریکا نام برد.
همزمان، برخی رسانههای آمریکایی به نقل از منابع اطلاعاتی اسرائیل گزارش دادند که احتمال دارد ایران پس از جنگ اخیر، بخشی از تجهیزات یا سانتریفیوژهای خود را به این مجموعه منتقل کرده باشد.
با این حال، این گزارشها تاکنون به طور مستقل تایید نشدهاند. مقامهای جمهوری اسلامی نیز درباره این ادعاها توضیحی ندادهاند و آژانس بینالمللی انرژی اتمی اعلام کرده است که به دلیل نداشتن دسترسی به این سایت، امکان تأیید یا رد آنها را ندارد.
به همین دلیل کارشناسان معتقدند، آنچه امروز "کوه کلنگ گزلا" را به یکی از مهمترین موضوعات برنامه هستهای ایران تبدیل کرده، بیش از آنکه اطلاعات قطعی درباره فعالیتهای داخل آن باشد، ترکیبی از ابهام، عمق زیاد مجموعه، نبود امکان بازرسی و احتمال ایفای نقشی مهم در آینده برنامه هستهای ایران است.
در چنین شرایطی، این مجموعه به یکی از نقاطی تبدیل شده که هم برای ایران از منظر حفاظت از زیرساختهای هستهای اهمیت دارد و هم برای آمریکا و اسرائیل به عنوان یکی از مهمترین موضوعات اطلاعاتی و نظامی مرتبط با برنامه هستهای جمهوری اسلامی مورد توجه قرار گرفته است.