مناسبات پردستانداز ایران با طالبان پس از خروج آمریکا
۱۴۰۰ شهریور ۱۱, پنجشنبه
وحدتشان بیشتر برخاسته از مخالفتشان با حضور نظامی آمریکا در افغانستان بود. رویکرد ایران در برابر آینده افغانستان چیست؟ قدرتگیری طالبان در افغانستان از جمله میتواند در را بر روی نفوذ عربستان در این کشور بگشاید.
دیدار و گفتوگوی محمدجواد ظریف با نمایندگان طالبان در تهران، ۲۶ ژانویه ۲۰۲۱عکس: Tasnim News/AFP
تبلیغات
بازار گمانهزنی درباره آینده افغانستان و تشکیل دولت طالبان در این کشور در حال حاضر داغ شده است. استراتژیستها در منطقه و جهان در حال بررسی برآمد تحولات سیاسی افغانستان هستند.
وزیران دفاع و همچنین وزیران امور خارجه کشورهای عضو اتحادیه اروپا روز پنجشنبه دوم سپتامبر (۱۱ شهریور) برای بررسی چالشهای امنیتی برخاسته از تحولات افغانستان گردهم میآیند.
از سوی دیگر باید افزود که موضوع بررسی تحولات این منطقه تنها در حوزه کار سیاستمداران قرار ندارد. اوضاع افغانستان و مناسبات دولت آینده این کشور با همسایگانش از جمله مسائلی است که در کانون توجه رسانههای بینالمللی قرار دارد.
از آن جمله میتوان به مقالهای اشاره کرد که توسط روزنامه آلمانی "هندلزبلات" روز پنجشنبه دوم سپتامبر منتشر شده است.
ماتیاس بورگمان، نویسنده این مقاله به مناسبات جمهوری اسلامی ایران با دولت آینده افغانستان پرداخته است. او بر این باور است که رابطه ایران با طالبان تا کنون بر محور "عشق و نفرت" استوار بوده است.
از یکسو، ضدیت با حضور نظامی آمریکا در افغانستان از جمله محورهایی بوده است که باعث نزدیکی جمهوری اسلامی ایران با طالبان شده است و از سوی دیگر، اختلافات مذهبی طالبان و ایران بر مناسبات آنها سایه افکنده است.
در ماه ژانویه سال جاری، آنگاه که محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران از هیات نمایندگی طالبان در تهران استقبال کرد و با آنها به گفتوگو پرداخت، موضوع روشن بود: تلاش برای وادار ساختن آمریکا به ترک افغانستان.
اکنون اما، شرایط دگرگون شده است. آمریکا روز ۳۱ اوت رسما با خروج خود از افغانستان به جنگ ۲۰ ساله در آن کشور پایان داده است.
طالبان اعلام کرده است که روز جمعه سوم سپتامبر (۱۲ شهریور) دولت جدید خود را معرفی خواهد کرد. دولتی که به ادعای طالبان "دولتی فراگیر" خواهد بود. رویکرد ایران نسبت به این دولت چیست؟
ایران و طالبان
بورگمان به درستی به واکنش سرد جمهوری اسلامی ایران به موضوع پیروزی طالبان در افغانستان اشاره میکند. گرچه جمهوری اسلامی از بابت خروج آمریکا از منطقه شرقی خود خشنود است، اما پیروزی طالبان میتواند پیامدهای ناروشنی برای ایران در پی داشته باشد.
از سوی دیگر، دولت جمهوری اسلامی مناسبات خوبی با دولت اشرف غنی و پیش از آن با دولت حامد کرزای داشته است. در همین رابطه میتوان به سفر اشرف غنی، چند هفته پیش از سقوط کابل، به تهران اشاره کرد. غنی از معدود سران و رهبرانی بود که برای مراسم تحلیف ابراهیم رئیسی به ایران سفر کرده بود.
اختلافات مذهبی دولت آینده طالبان و جمهوری اسلامی ایران هم مسئله کماهمیتی نیست. ایران خود را پرچمدار دفاع از شیعیان در جهان میداند و طالبان خود را یکی از مدافعان سرسخت تسنن مینامد.
اختلافات سیاسی و مذهبی بین دولت آینده طالبان با جمهوری اسلامی ایران میتوانند دو محور مهم را شامل شوند: سرنوشت اقلیت هزاره در افغانستان و نفوذ عربستان سعودی.
دیدار و گفتوگوی محمدجواد ظریف با نمایندگان طالبان در تهران، ۳۱ ژانویه ۲۰۲۱عکس: Tasnim News Agency /AP Photo/picture alliance
بورگمان پیش از پرداختن به اختلافات مذهبی آنها به تشابهاتشان در مورد سنگسار و مجازات اعدام اشاره کرده و هر دو جریان را در شمار نیروهای محافظهکار و افراطی ارزیابی میکند. بهویژه پس از آغاز دوره زمامداری ابراهیم رئیسی که از نگاه تحلیلگران به معنای تقویت رویکرد محافظهکارانه حکومت ایران به شمار میآید.
سرنوشت اقلیت هزاره
هزارهها یک بار در تاریخ زهر حکومت طالبان را تجربه کردهاند. پیش از آغاز حمله نظامی آمریکا و متحدان این کشور در ناتو به افغانستان در سال ۲۰۰۱، اقلیت هزاره یکی از قربانیان اصلی حکومت طالبان در افغانستان بود.
صدها هزار نفر از شهروندان شیعهمذهب افغانستان در آن هنگام برای نجات جان خود و خانوادههایشان، ناگزیر به ترک زادگاه خود شده و راهی ایران شدند.
احتمال تکرار چنین تجربه تلخی بههیچروی منتفی نیست. شهرام اکبرزاده، پروفسور رشته مسائل سیاسی خاورمیانه و آسیای مرکزی در دانشگاه دیاکین استرالیا از امید جمهوری اسلامی به برقرار رابطهای "کیفی" ، ولو که نه صمیمانه، با دولت آینده افغانستان سخن گفته است.
این کارشناس مسائل آسیای میانه در عین حال به نگرانی جمهوری اسلامی از رویکرد "ضدشیعی" و "ضدایرانی" دولت آینده افغانستان نیز اشاره کرده است.
نفوذ عربستان
یکی دیگر از مسائلی که باعث نگرانی جمهوری اسلامی ایران میشود، حمایت و پشتیبانی عربستان سعودی از دولت طالبان در افغانستان است.
چنین امری عملا میتواند از نفوذ جمهوری اسلامی ایران در غرب افغانستان بکاهد و بیش از آن، مناسبات ایران با همسایه شرقی خود را به چالش بکشد.
شهرام اکبرزاده با اشاره به مسائل ژئوپلیتیکی، افزایش نفوذ عربستان در افغانستان را برای جمهوری اسلامی ایران موضوعی جدی میداند.
به باور او «قدرت گرفتن یک دولت ضدایرانی و ضدشیعی در افغانستان میتواند ایران را با چالشهای امنیتی جدی روبهرو سازد.»
روایتی تصویری از پناهجویان افغان در مرزهای ایران و ترکیه
درحالی که نگاه جهان به خروج همکاران محلی نیروهای ائتلاف از فرودگاه کابل معطوف است، فشار بر مرزهای ایران و ترکیه برای خروج افزایش مییابد. مقام ناتو از همسایگان افغانستان خواست مرزها را باز کنند.
عکس: ISNA
پناهجویان افغان در مرز ایران
با آغاز فروپاشی دولت مرکزی در افغانستان بسیاری از شهروندان افغان این کشور را به مقاصد مختلف ترک کردند. آنانی که گذرنامه، ویزا و امکانات مالی داشتند از طریق مرزهای هوایی خارج شده و بسیاری به مشهد رفتند. گروهی نیز تلاش کردند به صورت غیر قانونی وارد خاک ایران شوند که توسط نیروهای مرزی متوقف شدند.
عکس: ISNA
فرار ارتشیان به سوی ایران
با پیشروی طالبان، ارتش افغانستان بدون مقاومت تسلیم شد. شماری از نظامیان افغان از طریق مرز میلک وارد ایران شدند. در نتیجه نشستی که مسئولان جمهوری اسلامی ایران با طالبان برگزار کردند، این افراد به افغانستان بازگشت داده شدند. از سرنوشت این افراد اطلاعی در دست نیست، معلوم نیست آیا این نظامیان به صفوف طالبان پیوستهاند یا به زندگی "عادی" خود بازگشتهاند؟
عکس: FARS
بازگرداندن هزاران پناهجو
به گزارش خبرگزاریهای ایران پناهجویان افغان بعد از ورود به خاک ایران توسط هنگ مرزی ایران در پاسگاه ملاشریف جمع آوری میشوند و بعد از یک "پذیرایی مختصر" توسط نیروهای هلال احمر، به فاصله ۲۴ ساعت توسط نیروهای انتظامی ایران از طریق مرز میلک دوباره به افغانستان برگردانده میشوند.
عکس: ISNA
"موجی در راه نیست"، "اردوگاه هم فراهم نشده"
اخیرا مهدی محمودی، مدیرکل امور اتباع وزارت کشور یک بار دیگر تاکید کرد که ایران برای پذیرش مهاجران و آوارگان جدید اردوگاه فراهم نکرده است. به گفته او اصولا به نظر نمیرسد که فضای افغانستان طوری باشد که موج آوارگی و مهاجران جدید به سمت ایران حرکت کنند بنابراین نیازی به تمهیدات در اینباره وجود ندارد.
عکس: ISNA
وقتی پنجره کابل بسته شود
شبهنظامیان طالبان بر شدت برخورد با شهروندان خواستار مهاجرت در اطراف فرودگاه کابل افزودهاند و تاکید میکنند که عملیات تخلیه نیروهای خارجی و همکاران محلی آنها باید طبق توافق با آمریکا در روز سهشنبه ۳۱ اوت خاتمه یابد. ناظران معتقدند با بسته شدن فرودگاه کابل فشار برای خروج در مزهای زمینی افزایش خواهد یافت.
عکس: ISNA
"همسایگان مرزها را باز کنند"
یک مقام ارشد ناتو که در افغانستان مستقر است روز چهارشنبه ۲۵ اوت (۳ شهریور) در گفتگو باخبرگزاری رویترز ازهمسایگان افغانستان خواست مرزها را باز کنند. او گفت: «ایران، پاکستان و تاجیکستان باید اجازه ورود افراد بیشتری را از طریق مرز زمینی یا هوایی بدهند.»
عکس: ISNA
پناهجویان افغان در مرز ترکیه
ترکیه از ماهها پیش با سرعت بخشیدن به احداث دیوار مرزی به رویدادهای افغانستان واکنش نشان داد. با این حال این کشور نیز در مرزهای شرقی خود شاهد ورود روزافزون پناهجویان افغان است.
عکس: Necmettin Karaca/picture alliance/AA
افزایش گشتهای مرزی
مرزبانی ترکیه در روزهای اخیر گشتهای هوایی و زمینی خود را در مرزهای مشترک با ایران افزایش داده است. مقامهای ترک گفتهاند که حدود ۱۸۲ هزار مهاجر ثبت شده افغان و حدود ۱۲۰ هزار مهاجر ثبت نشده این کشور در ترکیه به سر میبرند.
عکس: Ali Ihsan Ozturk/Demiroren Visual Media/abaca/picture alliance
رسیدن موج مهاجران به ترکیه در هفتههای آتی؟
مرزبانی ترکیه برای کنترل مرزها برجهای نظارتی ایجاد کرده و از پهپادها و دوربینهای مخصوص شب استفاده میکند. مقامهای ترکیه گفتهاند که بعد از پیروزی طالبان شاهد افزایش مهاجرت افغانها نبودهاند، اما بعد از بسته شدن امکان خروج از فرودگاه کابل، رسیدن مهاجران تازه به ترکیه به دلیل دوری این کشور از افغانستان هفتهها وقت خواهد گرفت.
عکس: Ozkan Bilgin/picture alliance/AA
بازگشت به ایران
پلیس در شهر مرزی وان ۲۵ مهاجر را که اکثرشان افغان بودند، در یک ساختمان متروکه گرفتار کرد. آنها گفتهاند که بعد از روزها پیادهروی خود را به ترکیه رساندهاند. مقامات ترک گفتهاند افرادی که در امتداد مرز بازداشت شوند به سمت ایرانی مرز فرستاده خواهند شد.
عکس: Emrah Gurel/picture alliance/AP
بررسی امنیتی
آنهایی که به دست پلیس میافتند برای بررسی امنیتی، انگشتنگاری و عکسبرداری به یک مرکز منتقل میشوند. یکی از این مهاجران در این مرکز گفته است. «یک ماه پیش خانهاش را در کابل ترک کرد و ترس داشت که به دلیل کار کردن با آمریکاییها و ترکها به عنوان راننده، مورد انتقامجویی طالبان قرار بگیرد.
عکس: Emrah Gurel/picture alliance/AP
توقف بازگشت به افغانستان
پناهجویان افغان بعداً به مرکز بازگشت در شهر وان در شرق ترکیه منتقل میشوند و میتوانند پیش از این که به کشورشان بازگشت داده شوند تا ۱۲ ماه در آنجا بمانند. فعلاً بازگشت دادن این پناهجویان به افغانستان متوقف شده است و حدود ۷۵۰۰ تن در این مراکز نگهداری میشوند.
عکس: Emrah Gurel/picture alliance/AP
آنها که نیاز به محافظت دارند
رمضان سچیلمیش، معاون اداره مهاجرت ترکیه گفته که این نهاد تلاش میکند، آنانی را که نیازمند محافظت در برابر تهدیدات طالبان هستند شناسایی کرده و به کشور سومی منتقل کند. او افزود: «آنانی که نیاز به محافظت دارند از آنهایی که به دلیل اقتصادی به کشور ما آمدهاند، باید جدا شوند. ما نمیتوانیم همه را فقط به این خاطر که تابعیت افغانستان را دارند به صورت خودکار اخراج کنیم.»
عکس: Emrah Gurel/picture alliance/AP
آرزوی یک فرماندار
در میان پناهجویانی که خود را به ترکیه میرسانند، بیش از پیش زنان و کودکان نیز دیده میشوند. ایران و ترکیه تنها کشورهایی نیستند که مانع از ورود پناهجویان افغان میشوند. یونان نیز حصار مرزی ۴۰ کیلومتری و نصب سیستمهای نظارتی را تکمیل کرده تا مانع از ورود پناهجویان به اروپا شود. مهمت امین بیلمز، فرماندار استان مرزی وان میگوید: «بزرگترین آرزوی ما این است که موج مهاجرت افغانها به وجود نیاید.»