ثریا اسفندیاری، همسر دوم شاه سابق ایران که مادری آلمانی داشت، در سال ۲۰۰۱ در سن ۶۹ سالگی در پاریس از جهان رفت و پس از برگزاری مراسم سوگواری در پاریس، در گورستانی در مونیخ در کنار دیگر اعضای خاندان اسفندیاری به خاک سپرده شد.
ثریا اسفندیاری فرزندی نداشت و برادرش، بیژن اسفندیاری که در کلن زندگی میکرد تنها میراثدار او شد. بیژن نیز در جریان تدارک خاکسپاری ثریا دچار عارضه قلبی شد و جان سپرد.
بیژن قبل از مرگ در یادداشتی در دفتر روزانه خود منشی شخصیاش را میراثبر خویش معرفی کرده بود. اما شماری از اعضای خانواده اسفندیاری در درستی این سند تردید کردند و برای گرفتن میراث به دادگاه شکایت بردند.
دادگاه اما در حکم خود که در روز سهشنبه ۲۳ فوریه ۲۰۱۶ صادر شد، به درستی و سندیت یادداشت بیژن اسفندیاری در باره منشیاش رای داد. به این ترتیب دادگاه ادعای بستگان خانواده اسفندیاری در این باره که ممکن است بیژن اشتباه کرده یا زیر تهدید چنین یادداشتی نوشته باشد را رد کرد.
از درگذشت ثریا اسفندیاری بختیاری در روز ۲۵ اکتبر (۳ آبان) بیست سال گذشت. او پس از ازدواج با شاه به "ملکهای با چشمان زمردین" معروف شد. خبرگزاری عکس آلمان بدین مناسبت در صفحهای ویژه تصاویری تاریخی از ثریا منتشر کرده است.
عکس: picture-alliance/dpaثریا اسفندیاری بختیاری در روز اول تیر ۱۳۱۱ در شهر فارسان چهارمحال بختیاری از مادری آلمانی بنام اوا کارل متولد شد. ثریا پس از ازدواج با محمد رضا پهلوی، شاه وقت ایران به "ملکهای با چشمان زمردین" معروف شد. خبرگزاری عکس آلمان به مناسبت بیستمین سالگرد درگذشت او در صفحهای ویژه تصاویر تاریخی از ثریا را منتشر کرده است.
ثریا تا هشت ماهگی در ایران بود و پس از آن خانوادهاش او را با خود به برلین بردند. وی کودکی را در برلین گذراند و در پاییز ۱۳۱۶ به اتفاق خانوادهاش به ایران بازگشـت. در اصفهان وارد مدرسه آلمانیهای مقیم اصفهان شد و زبان فارسی را نزد معلم خصوصی فرا گرفت. تا ۱۳۲۰ در آن مدرسه به تحصیل پرداخت.
پس از اشغال ایران در جریان جنگ جهانی دوم مدارس آلمانها تعطیل شـد. او در ۱۳۲۳ وارد مدرسه میسیونرهای انگلیسی شد و تا پانزده سالگی در این مدرسه به تحصیلاتش ادامه داد تا اینکه در سال ۱۳۲۶ به همراه خانوادهاش به سوئیس رفت. در آنجا زبان فرانسه آموخت و انگلیسی را نیز بعدها در مؤسسهای در لندن تکمیل کرد.
انتخاب ثریا برای همسری محمدرضا به وسیله خواهر بزرگتر شاه، شمس انجام گرفت. شمس در یک مجلس مهمانی در سفارت ایران در لندن که ثریا هم دعوت شده بود، در همان نظر اول او را پسندید و مسئله را با خلیل خان اسفندیاری در میان گذارد. ثریا با آمادگی قبلی برای روبرو شدن با شاه به تهران آمد.
محمد رضا پهلوی در اولین نظر ثریا را پسندید و او هم تمایل به این ازدواج پیدا کرد. مراسم نامزدی آنها برای روز ۶ دی ۱۳۲۹ در نظر گرفته شد، ولی ثریا ناگهان دچار بیماری حصبه شد و ناگزیر مراسم ازدواج به تعویق افتاد. پس از طی دوران نقاهت، تشریفات عقد و ازدواج در نهایت سادگی در ۲۳ بهمن برگزار شد.
سفر محمد رضا پهلوی و ثریا به آلمان. مراسم استقبال در کاخ برنرات در نزدیکی دوسلدورف. تاریخ ۱ مارس ۱۹۵۵ میلادی.
تئودور هویس، رئیس جمهور آلمان در حال روشن کردن سیگار برای ثریا. تاریخ ۲۷ فوریه سال ۱۹۵۵ میلادی.
سفر محمد رضا پهلوی و ثریا به آلمان. عکس: مراسم استقبال ایرانیان مقیم هامبورگ از شاه و ثریا در هتل آتلانتیک. تاریخ: ۲۳ فوریه سال ۱۹۵۵ میلادی.
دیدار محمد رضا پهلوی و ثریا با وینستون چرچیل، نخست وزیر وقت بریتانیا. تاریخ ۱۹۵۵ میلادی.
سفر کنراد آدناور، صدر اعظم آلمان به تهران. از سمت چپ: لیبت ورهان، دختر صدر اعظم آلمان، مترجم، محمدرضا شاه، ثریا همسر دوم شاه، کنراد آدناور، بانویی که شناخته نشد و هانس گلوبکه، وزیرمشاور آلمان در کاخ گلستان. تاریخ ۲۹ مارس ۱۹۵۷.
بعد از چند سال موضوع بچهدار شـدن محمد رضا پهلوی و ثریا بصورت بسیار جدی در دربار مطرح شد و ملکه مادر مرتباً این مطلب را با پسرش در میان میگذاشت. شاه در مهر ۱۳۳۳ با ملکه ثریا به آمریکا رفت و در آنجا آزمایشهای دقیق پزشکی صورت گرفت که هیچ چیز غیرطبیعی دیده نشد و سرپرست هیات پزشکی اعلام کرد "شما هر دو در کمال سلامت هستید و فقط باید صبر کنید".
به نوشته غلامرضا افخمی، محقق و استاد دانشگاه و به نقل از اشرف پهلوی: «شاه عاشق ثریا بود و اگر ثریا میتوانست برای او جانشینی بیاورد، آنان هیچگاه از هم جدا نمیشدند.» (عکس سفر شاه و ثریا به بریتانیا ۱۸ فوریه ۱۹۵۵. از راست: ملکه الیزابت دوم، محمدرضا شاه، ثریا اسفندیاری و پرنس فیلیپ، همسر ملکه الیزابت. کودکان: پرنس چارلز، ولیعهد انگلیس و پرنسس آنه)
محمد رضا پهلوی و ثریا در روز ۲۴ اسفند ۱۳۳۶ از هم جدا شدند و مجلس شورای ملی طلاق آنها را اعلام کرد.
در پیامی که صادر شده آمده است:« ثریا پهلوی در تمام مدت همسری محمدرضا پهلوی از هیچ گونه خدمت و عطوفت و خیرخواهی نسبت به ملت ایران خودداری نفرموده و از هر حیث شایستگی مقام شامخ خود را داشتهاند و در این مورد نیز با کمال علاقه و محبتی که فیمابین وجود دارد، آمادگی خود را برای قبول هر نوع تصمیمی که از طرف ذات شاهانه اتخاذ شود اعلام فرمودند.»
محمدرضا از ثریا خواست تا به سن موریتس برود و روز ۲۴ بهمن ۱۳۳۶ با تشریفات رسمی تهران را ترک گفت. وی بعد از آن دیگر هیچ وقت به ایران باز نگشت.
ثریا و برادرش بیژن (نشسته در حال ماهیگیری) در سواحل فرانسه. تاریخ ۲۲ اوت ۱۹۶۷ میلادی.
ثریا به سینما و بازیگری علاقه داشت و سعی میکرد طعم تلخ طلاق را با گذراندن اوقات در مجالس بازیگران و کارگردانان معروف ایتالیایی سپری کند. ثریا به دلیل اینکه ممکن بود محمدرضا پهلوی اجازه ندهد، پیشنهاد بازی در فیلم را رد میکرد، ولی بعدا به پیشنهاد "فرانکو ایندووینا" برای بازی در فیلم "سه چهره یک زن" جواب مثبت داد. (عکس: ثریا و ریچارد هریس در ونیز ایتالیا. تاریخ ۱۹۶۴ میلادی)
ثریا بعدها با "فرانکو ایندووینا" شریک زندگی شد. اما این رابطه دیری نپایید و فرانکو براثر سقوط هواپیما کشته شد. (عکس: ثریا، ریچارد هریس و مائورو بولونینی در ونیز ایتالیا. تاریخ ۱۹۶۴ میلادی)
ثریا در ۳ آبان ۱۳۸۰ (۲۵ اکتبر ۲۰۰۱) در سن ۶۹ سالگی بر اثر سکته مغزی در پاریس درگذشت. مراسم تشییع جنازهٔ وی در کلیسای آمریکایی در پاریس برگزار شد. در این مراسم اشرف پهلوی و غلامرضا پهلوی نیز حضور داشتند. ثریا را در گورستانی در مونیخ آلمان دفن کردند. بیژن برادر کوچکتر ثریا (۱۳۸۰ - ۱۳۱۶) نیز یک هفته پس از فوت ثریا درگذشت. وی گفته بود: «بعد از او، من هم صحبتی ندارم.» (عکس: مراسم تشییع جنازه ثریا)
ثریا برادرش بیژن را وارث اموال خود معرفی کرده بود و وصیت کرده بود تا اموالش را به حراج بگذارند و پولش را به صلیب سرخ فرانسه، کودکان عقب مانده و سگهای ولگرد بدهند. با مرگ بیژن اما ۳۰ نفر از بستگان و آشنایان ثریا اسفندیاری در دادگاهی غیر علنی در مقابل هم قرار گرفتند. این دادگاه وظیفه داشت درباره "وارث حقوقی و واقعی" ثریا تصمیم بگیرد.
پرونده رسیدگی به شکایت بستگان ثریا و احراز وضعیت مالی او بر سی جلد بالغ شده است. تنها پرونده اصلی شامل ۴۵۰۰ صفحه است.
در جریان رسیدگی دادگاه به این پرونده شماری از کارشناسان خط و مسائل پزشکی به ابراز نظر فراخوانده شدند تا در باره تعلق یادداشت به بیژن اسفندیاری و وضعیت سلامت او به هنگام نوشتن این یادداشت نظر دهند.
