بعد از حمله آمریکا و همپیمانان به عراق، انبوهی سلاح و مهمات به دست مردم افتاد که اینک در بازار سیاه خرید و فروش میشوند. ۲۰ سال از جنگ گذشته اما خشونت در خیابانهای بغداد امری روزمره و عادی است.
۲۰ سال پس از حمله آمریکا به عراق سلاحهای غارت شده هنوز در گردش هستندعکس: Ahmad Al-Rubaye/AFP
تبلیغات
حیدر هاشم، شهروند ۴۰ ساله عراقی همیشه یک کلاشنیکف کهنه را با خود حمل میکند. سلاح گرم به این راننده تاکسی و پدر دو فرزند، حس امنیت میدهد، چه در خودرو و چه در خانه کوچکش در حومه بغداد.
هاشم میگوید تفنگ را شبها زیر تخت میگذارد و در تاکسی زیر صندلی: «اینجا برای دفاع باید مسلح بود وگرنه طعمه ربایش و سرقت و تهدیدهای روزمره دیگر خواهید شد.»
بسیاری از مردم عراق ذهنیتی مشابه هاشم دارند. سازمان "اقدام علیه خشونت مسلحانه"، مستقر در لندن، میگوید یکی از دلایل اصلی این ذهنیت، فروپاشی سریع عراق بعد از حمله ایالات متحده در سال ۲۰۰۲ است. سازمان یاد شده سالهاست سرگرم تحقیق در این باره است که دهها هزار سلاح در عراق از کجا آمدند و چطور ناپدید شدند.
ایان اورتون، مدیر این سازمان که سال ۲۰۰۳ خبرنگار جنگی بیبیسی در بغداد بود، خلاء قدرت ناشی از تهاجم را علت امر میداند.
با سقوط رژیم صدام حسین، ارتش عراق از هم پاشید و بسیاری از سربازان و افسران سلاحهای خود را به خانه بردند. اورتون یادآوری میکند که زرادخانهها و انبارهای اسلحه هم غارت شدند.
تلاش عبث برای ثبات
ارتش آمریکا و انگلیس کوشیدند اوضاع عراق را در سریعترین زمان ممکن تثبیت کنند. تحقیقات سازمان "اقدام علیه خشونت مسلحانه" نشان میدهد که دهها هزار قبضه اسلحه بین شبهنظامیان مسرور از سقوط صدام و دستگاه امنیتی جدید توزیع شد. از قرار، هدف این تکاپو و فشار، ظهور یک دولت دمکراتیک بود اما روند ماجرا معکوس شد.
در کوتاهترین زمان ممکن، سلاحها به گردش در آمدند و تنها چهار سال بعد، نیمی از آنها بدون هیچ رد پایی، گم شدند. گزارش وزارت دفاع آمریکا در سال ۲۰۰۷ اذعان میکرد که ۱۱۰هزار مسلسل و تیربار و ۸۰هزار تفنگ خودکار ناپدید شدند.
بعد از تهاجم آمریکا، میزان جرم و جنایت در عراق نیز جهش کرد. سقوط رژیم سیاسی با فروپاشی اجتماعی همراه شد و باندهای مختلفی از این وضعیت سر برآوردند. کارشناسانی مانند اورتون ائتلاف نظامی آمریکا در عراق را به خاطر ناآگاهی از پیچیدگیهای یک جامعه و بذرافشانی خشونت و خونریزی در عراق سرزنش میکنند.
او میگوید: «وقتی به عنوان یک قدرت اشغالگر هیچ شناختی از چند و چون آن کشور ندارید و سادهانگارانه به افراد سلاح میدهید، نتیجه یعنی هرج و مرج مطلق.»
اما این فقط ایالات متحده نبود که عراق را از اسلحه لبریز کرد. قدرتهای منطقهای مثل ایران و عربستان هم شبهنظامیان عراقی را تجهیز کردند. اورتون میگوید با احتساب آنچه از زرادخانههای رژیم صدام غارت شد، صدها هزار سلاح در عراق به دست مردم افتاده که بخش بزرگی از آنها هنوز هم در چرخش هستند.
واقعیات اجتماعی ترسناک
جنگ عراق مدتهاست تمام شده اما سلاحها همچنان وجود دارند و به کار گسترش نفوذ گروههای شبهنظامی رقیب میآیند. یک نمونه، درگیریهای مسلحانه و خیابانی حامیان مقتدی صدر با شبهنظامیان شیعی طرفدار ایران و نیروهای امنیتی دولتی در تابستان گذشته بود که چند روز طول کشید و دهها کشته به جا گذاشت.
علاوه بر فساد و منازعات گروههای سیاسی رقیب، بیکاری و ناامنی گستردهای در عراق وجود دارد که بستر بسیاری بزهکاریهاست. از طرف دیگر به دلیل آن که در بسیاری خانوادههای عراقی اسلحه وجود دارد، اختلافات و نزاعهای خصوصی هم میتوانند به سرعت خونبار شوند.
حیدر هاشم، تاکسیران بغدادی میگوید خیلی اتفاق میافتد که یکی از پسرعموها دیگری را میکشد؛ سر یک مشاجره ساده یا اختلاف مالی و فامیلی و فقط به دلیل این که سلاح دم دست قرار دارد.
اواخر اکتبر ۲۰۲۲ دولت جدیدی در عراق به قدرت رسیده و انتظارات از آن زیاد است: مردم از محمد السودانی، نخستوزیر میخواهند حاکمیت قانون را اعمال کند، با فساد مبارزه کند و برای تقویت جامعه مدنی بکوشد.
شاید برآورده کردن این مطالبات کمک کند که افرادی چون حیدر هاشم در خانه و اجتماع احساس امنیت کنند، حتی بدون سلاح.
چشمانداز آینده عراق از فراز ویرانههای موصل
عراق با پیروزی بر "دولت اسلامی" در موصل گام بزرگی در مقابله با تروریسم در داخل و خارج از مرزهای خود برداشت. مشکلات فراوان اما همچنان پابرجا هستند که بازسازی ویرانههای موصل در مقایسه با آنها کوچک جلوه میکند.
عکس: picture-alliance/AP Photo/F. Dana
دولت عراق روز دوشنبه (۱۰ ژوئیه/ ۱۹ تیر) پیروزی بر ستیزهجویان "دولت اسلامی" (داعش) در موصل را رسما اعلام کرد. نخستوزیر این کشور همراه با سربازان عراقی در موصل پرچم عراق را به اهتزاز درآورد. حیدر عبادی یک روز پیش از آن به موصل رفته بود، اما ناگزیر شد اعلام رسمی پیروزی را به خاطر مقاومتهای پراکنده در کرانه غربی رود دجله به تعویق بیاندازد.
عکس: picture-alliance/dpa/Iraqi prime minister's press office
نیروهای عراقی حدود دو هفته پیش از این، همزمان با بازپسگیری مسجد نوری موصل "پایان خلافت داعش" را اعلام کرده بودند. مسجد نوری که حال ویرانهای بیش از آن بر جا نمانده (نمایی از محوطه مسجد)، اهمیتی نمادین داشت: ابوبکر بغدادی، سرکردهی گروه تروریستی "دولت اسلامی" در همین مسجد اعلام خلافت کرد.
عکس: picture-alliance/AA/H. Baban
نمایی دیگر از مسجد نوری؛ از گلدستهی خمیدهی مشهور این مسجد که مردم محلی به آن "الحدباء" (خمیده) میگویند، هم تنها تلی از خاک و آجر باقی مانده است.
عکس: picture-alliance/AP Photo/F. Dana
نبرد بر سر آزادسازی موصل نزدیک به ۹ ماه طول کشید. اوایل سال ۲۰۱۷ و در حالی که حدود سه ماه از حمله گستردهی نیروهای عراقی میگذشت، اعلام شد که تروریستهای "دولت اسلامی" از شرق این شهر تارانده شدهاند. نبرد موصل علاوه بر ویرانیهای گسترده، جان هزاران غیرنظامی را هم گرفت؛ صدها هزار نفر نیز آواره شدند.
عکس: Reuters/Alaa Al-Marjani
سازمان عفو بینالملل همزمان با اعلام شکست داعش در موصل در گزارشی مستند از سنگینترین جنایات علیه غیرنظامیان در عراق سخن گفته است. بر این اساس، جهادگرایان داعش در موصل صدها نفر را کشتهاند و از غیرنظامیان بهعنوان سپر انسانی استفاده کردهاند. نیروهای عراقی هم به نقض حقوق بشر در متهم شدهاند؛ از جمله اینکه در برخی مناطق پرجمعیت موصل از "سلاحهایی نادقیق" استفاده کردهاند. (تصویر: آوارگانی از موصل)
عکس: picture-alliance/dpa/A. DiCenzo
در کنار گزارش سازمان عفو بینالملل که روی دیگر سکهی پیروزی در موصل را به تصویر میکشد، فراخوان اتحادیه اروپا به "آشتی" هم نشانه وجود نگرانیهایی از احتمال تسویه حسابهای گروهی، فرقهای یا مذهبی است.
عکس: Reuters/A.Saad
نکته مسلم اما این است که ساکنان موصل، دومین شهر بزرگ عراق، تلاش خواهند کرد به زندگی عادی بازگردند، همانطور که ساکنان "حمام العلیل" (تصویر) تلاش کردند. حمام العلیل در جنوب موصل که بهخاطر "چشمههای شفابخش" مشهور است، مدتها در تصرف تروریستهای "دولت اسلامی" بود. این شهر در نوامبر ۲۰۱۶ – حدود یک ماه پس از آغاز عملیات آزادسازی موصل – آزاد شد.
عکس: Reuters/S. Salem
تلاش ساکنان موصل برای بازگشت به زندگی عادی، قطعهای است از پازلی بزرگتر: بازگشت عراق به زندگی عادی. عراق همچنان درگیر گروههای تروریستی، از جمله "دولت اسلامی" است. اختلاف اکثریت شیعه با اقلیت سنی که در تثبیت داعش در این کشور بیتأثیر نبود هنوز حل نشده. در سالهای اخیر مؤلفههای جدیدی از جمله شبهنظامیان شیعی به معادلات سیاسی این کشور اضافه شدهاند. استقلالخواهی کردها نیز هست.
عکس: Getty Images/A. Al-Rubaye
سرنوشت "دولت اسلامی" هم به نوعی با سرنوشت کانونهای بحران در منطقه از جمله عراق و سوریه گره خورده است. از مدتها پیش گفته میشد که رهبر این گروه تروریستی از موصل خارج شده و در منطقهای در نزدیکی مرز سوریه و عراق پنهان شده است. روسیه چندی پیش اعلام کرد که نشستی با شرکت سران داعش را بمباران کرده و مشغول بررسی احتمال مرگ ابوبکر بغدادی در این حمله است.
عکس: picture alliance/AP Photo
تا کنون نه مسکو توانسته این احتمال را ثابت کند، نه نیروهای بومی و نه کشورهای غربی حاضر در ائتلاف ضد داعش. از طرفی مدرکی مستدل از زندهبودن سرکرده "دولت اسلامی" هم در دست نیست. آخرین مدرکی که زندهبودن ابوبکر بغدادی را "ثابت میکند"، پیامی شنیداری منتسب به او مربوط به ماههای پایانی سال ۲۰۱۶ است.
عکس: NDR
با فرض برقراری تعادل سیاسی و غلبه بر جنگ قدرت و بیاثر کردن گروههای تروریستی، بازسازی ویرانیهای گستردهی عراق که خرابههای موصل نمونهای کوچک از آن است، به سرمایهگذاری سنگین و شکیبایی نیاز دارد. فساد اداری را هم که مانعی سترگ در این مسیر است، نباید از نظر دور داشت.