در براندازی دولت قانونی دکتر مصدق در ۲۸ مرداد ۳۲ نظامیان طرفدار شاه، روحانیون و لمپنها نقش اساسی داشتند. شعبان جعفری یکی از این افراد، در کتابی از هما سرشار از نقش خود میگوید. نگاه اسد سیف، منتقد ادبی، به این کتاب.
تبلیغات
شعبان جعفری، سرکرده گروههای چماقدار در جریان کودتای ۲۸ مردادعکس: tebyan
در تاریخ هر کشوری رویدادهایی یافت میشوند که تأثیر آنها بر هستی اجتماعی مردم زدودنی نیست و تاریخهایی هستند که بلافاصله آن رویدادها را به ذهن متبادر میکنند؛ از آن جمله است تاریخ ۲۸ مرداد و نیز رویداد کودتای ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲ در ایران.
کودتای ۲۸ مرداد را که در تاریخنویسی شاهنشاهی از آن به عنوان "قیام ملی" نام برده میشود، سازمان "سیا"ی آمریکا با همکاری "اینتلجنتسرویس" انگلستان به اتفاق پیش بردند. بخشی از اسناد و همچنین هزینه آن را سرانجام هر دو کشور پس از سی سال منتشر کردند. سران هر دو کشور بارها به دخالت و نقشآفرینی خویش در کودتا اعتراف کردهاند، بیآنکه به شکل رسمی از مردم ایران عذرخواهی کنند.
آمریکا و انگلیس هزینه کودتا را تا یک میلیون دلار اعلام داشتهاند که در اختیار روحانیون، بخشی از ارتش و لمپنهای چماقدار قرار داده شده است. آنان ابتدا شاه را از کشور خارج کردند، در پی یک کودتای ناموفق در ۲۵ مرداد، سرانجام در ۲۸ مرداد موفق شدند به عمر دولت قانونی دکتر مصدق پایان داده، سرلشگر زاهدی را نخستوزیر گردانند. پس از آن شاه پیروزمندانه از ایتالیا به ایران بازگشت و با حمایت همهجانبه آمریکا و انگلیس دوباره بر تخت سلطنت نشست.
در پی کودتا محمد مصدق بازداشت شد. دکتر فاطمی، وزیر امور خارجه، دستگیر و سپس اعدام شد. هزاران نفر از مخالفان به بند گرفتار آمدند. چهارده نفر زیر شکنجه کشته شدند. چهل نفر از اعضای عالیرتبه حزب توده اعدام شدند و بیش از سه هزار نفر در زندان ماندند. (آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب) سانسور و خفقان حاصل از کودتا جامعه را به سکوتی مرگبار و هراسی عمیق کشاند که تأثیر آن را بر هنر و ادبیات نیز میتوان بازیافت.
از کودتا و پیامدهای آن زیاد نوشتهاند و طبیعیست با انتشار اسنادی نو همچنان نوشته شوند. انتشار خاطرات کسانی که در این ماجرا نقشآفرین بودند، ارزشی تاریخی دارد. خاطرات شعبان جعفری که نقشی مستقیم در کودتا داشت، در این راستا بسی ارزشمند است.
هما سرشار در کتاب "شعبان جعفری" با او به صحبت نشسته و خاطرات او را از رویدادهای تاریخی مکتوب کرده است. ارزش این کتاب در این است که برای نخستین بار سرکردهای از "چماقداران" لب به سخن میگشاید و حوادث را آنسان نقل میکند که خود مجری آن بوده است.
شعبان جعفری، فرمانده لشکر "پنج هزار نفری"، به روایت تصویر
شعبان جعفری یکی از کسانی است که در کنار برخی نظامیان طرفدار شاه و روحانیون در براندازی دولت دکتر مصدق در ۲۸ مرداد ۳۲ نقش مهمی داشت. از نخستین روزهای مدرسه نام "شعبان بیمخ" را به علت رفتارهای خارج از عرف بر او نهادند.
عکس: tasnim
ملقب به "بیمخ"
شعبان جعفری چهاردهمین فرزند خانواده است. از نخستین روزی که به مدرسه رفت، به علت رفتارهای خارج از عرف ملقب به "شعبان بیمخ" شد و این لقب تا آخر عمر بر او ماند. فقط چهار کلاس درس خواند و زد و خورد بزرگترین سرگرمیاش بود. در پانزدهسالگی به زندان افتاد و بیشتر دوستانش در چاقوکشیها کشته شدند.
عکس: tasnim
در خدمت سیاست
شعبان جعفری میگوید: «هیچوقت سیاسی نبودم... اصلاً نمیدونستم شاه چیه، مصدق چیه، داستان چیه...». با این همه همیشه در خدمت سیاست بود. نشستها را بههم میزد، به دفاتر روزنامهها یورش میبرد، آدمها را "مشتومال" داده و هر جا که لازم میشد، به قول خودش "گردگیری" میکرد.
عکس: iichs
سرکرده لشکری "پنج هزار نفری"
شعبان جعفری لشکری از لمپنها و ولگردان داشت که به گفته خودش «اگه یه وقت اعلیحضرت میخواستن بیان میتونستم تا پنج هزار نفر خبر کنم بیان و برن تو خط سیر...».
عکس: tasnim
"با تمام وجود"
شعبان جعفری تا پیش از کودتا پایگاهی مستحکم در سیاست ندارد. چشم و گوش بسته، گاه طرفدار مصدق است، گاه طرفدار کاشانی. در پی کودتا اما با تمام وجود به خدمت شاه و قدرت او درمیآید و تا انقلاب پشتیبانش میماند.
عکس: tebyan
طرفدار آیتالله کاشانی
شعبان جعفری از حلقه نزدیکان به آیتالله کاشانی است. او خودش را "طرفدار آیتالله کاشانی" توصیف میکند. در تمامی عزاداریهای "خامس آل عبا" نیز نام شعبان جعفری از جمله در کنار آیتالله کاشانی و فلسفی واعظ به چشم میخورد.
عکس: nurizad.info
باستانیکار "تاجبخش"
پس از پیروزی کودتا و بازگشت شاه به کشور، شعبان جعفری به عنوان منجی تاج و تخت و ملقب به "تاجبخش"، به پاس خدماتش رئیس "ورزش باستانی کشور" میشود و باشگاه جعفری را تأسیس میکند.
عکس: fa.nody
امتیاز ویژه
در تمامی مراسم رسمی با حضور شاه که شعبان جعفری نیز در آن شرکت دارد، شعبان تنها فردی است که بدون لباس رسمی ظاهر میشود.
عکس: historydocuments
درگذشت در سالروز کودتا
شعبان جعفری که اول فروردین ۱۳۰۰ زاده شده بود، در سالروز کودتای ۲۸ مرداد در سال ۱۳۸۵ در شهر سانتا مونیکا در ایالت کالیفرنیای آمریکا درگذشت.
عکس: wikijoo
در قاب کتاب
به همت هما سرشار، خاطرات شعبان جعفری در کتابی به همین نام ثبت شده است. ارزش کتاب "شعبان جعفری" در این است که برای نخستین بار سرکردهای از "چماقداران" لب به سخن میگشاید و حوادث را آنگونه نقل میکند که خود مجری آن بوده است.
عکس: Nab Publication
عکس 91 | 9
شعبان جعفری فرزند چهاردهم خانواده است. پدرش «از اون لوطیا و مشتیای محل بود». از نخستین روزی که به مدرسه رفت، به علت بیبندوباری و بیملاحظگی نام "شعبان بیمخ" بر او نهادند. این لقب تا آخر عمر بر او ماند. میگوید: «... میرفتم شهردارو ببینم، مثلاً سکرترش میگفت: فردا بیا، پسفردا بیا... ولی من در اتاق شهردارو بازمیکردم و یهو میرفتم تو. بعد اینا میگفتن مخ نداره... حالاشم هر جا خبری میشه مخ مارو میکشن جلو...».
او بیش از چهار کلاس درس نمیخواند. زد و خورد بزرگترین سرگرمیاش میشود و در پانزدهسالگی به زندان میافتد. بیشتر دوستانش در چاقوکشیها کشته میشوند. دو سال خدمت سربازیاش چهار سال طول میکشد: «ما همیشه یک پتو گذاشته بودیم پیش ننه خدابیامرزمون، همیشه تا میگفتیم، ننه پتوی ما را بده، میفهمید. پتو را میداد و میگفت: بازم داری میری زندان ننه؟»
شعبان جعفری میگوید: «هیچوقت سیاسی نبودم... اصلاً نمیدونستم شاه چیه، مصدق چیه، داستان چیه...». با این همه همیشه در خدمت سیاست بود. نشستها را بههم میزد، به دفاتر روزنامهها یورش میبرد، آدمها را "مشتومال" داده و هر جا که لازم میشد، "گردگیری" میکرد: «خلاصه ما اونجا اونارو یهخرده با بچهها زیر و رو کردیم. البته من خودم فرمون میدادم جلو نمیرفتم».
شعبان جعفری در بیرون و درون زندان نیز همهکاره است. اوست که تصمیم میگیرد و افسران و مسئولان از او حرفشنوی دارند. لشکر او در یورشهای خویش حتی میکشد و آدم میرباید. اگر چه به زمان کودتا در زندان است، ولی پیش از کودتا سرلشگر زاهدی به دیدارش میرود، از رویش میبوسد و میگوید: «هنوز ما خیلی باهات کار داریم».
شعبان جعفری در کنار ارتش، بازوی قدرتمند کودتاست. او از زندان بر کارها نظارت دارد و به فرمان او در روز ۲۸ مرداد گروههای لمپنها چماق در یک دست و عکس شاه در دست دیگر، در پناه نیروهای نظامی کودتا، با شعار "زنده باد شاه" و "مرگ بر مصدق" در خیابانها به راه میافتند تا بزنند و بکوبند و بشکنند.
صبح روز ۲۸ مرداد آژدانقزی، از سازماندهندگان فواحش تهران، در زندان به دیدارش میرود: «بر و بچهها دارند شروع میکنن. یه پیغومی میغومی برای بچهها بده تا من برم باهاشون صحبت کنم... خلاصه یه چیزی جور کردیم و گفتیم بره». او همین روز از زندان آزاد میشود و به دستور زاهدی، رهبر کودتا، تا "فردا صبحش در شهر شلوغ" میکند: «ما همش تو ماشین سوار بودیم و یه عکس شاه رو گذاشته بودیم رو شیشه و داد میزدیم».
فردای پیروزی کودتا شاه به کشور بازمیگردد. شعبان جعفری نیز به عنوان منجی تاج و تخت به "تاجبخش" ملقب میگردد. به پاس خدماتش رئیس "ورزش باستانی کشور" میشود و باشگاه جعفری را تأسیس میکند که سالها نقش بسیجگر نمایشهای شاهدوستی را در جشنهای شاهنشاهی برعهده دارد. او ارتشی از لمپنها و ولگردان دارد که «اگه یه وقت اعلیحضرت میخواستن بیان میتونستم تا پنجهزار نفر خبر کنم بیان و برن تو خط سیر...». در همین ایام حقوقبگیر شهربانی نیز میشود.
چند ماه پس از کودتا در نهم اسفند، شاه با شرکت در "جشن باشکوه جنوب شهر" که در آن سران ارتش، نمایندگان مجلس سنا و شورای ملی و رجال مملکتی حضور داشتند، از طیب حاجرضایی و شعبان جعفری به عنوان "قهرمانان محلات پایتخت" قدردانی میکند.
شاه در سپاس از روحانیون که نقشی فعال در بسیج مردم داشتند، پس از کودتا برای بقعه امام حسین، حضرت زینب و حضرت مسلم ضریح میسازد و در هیأت ۲۵ نفرهای که از ایران حرکت میکنند و بیشتر از سران ارتش هستند، شعبان جعفری نیز دیده میشود. از این پس در تمامی عزاداریهای "خامس آل عبا" نام شعبان جعفری در کنار آیتالله کاشانی، فلسفی واعظ و دیگر سران مملکت به چشم میخورد.
او خود از صحنهگردانهای چنین مجالسی میشود: «حسبالامر مطاع مبارک ملکوکانه مقرر است، طبق معمول سالهای قبل مبلغ سیهزار ریال برای مراسم روضهخوانی ایام عاشورا که توسط شعبان جعفری در تکیه و باغ خانه انجام میگیرد، در وجه مشارالیه پرداخت گردد». در این مراسم مقامات کشوری و لشکری همیشه حضور داشتند.
شعبان جعفری پس از کودتا برای خود دولتی در دولت دارد. دفتری در تهران دارد که در آن کار روزانه خویش را پیش میبرد: «...از اینور و آنور میاومدن، مثلاً از پهلوی و تبریز و اینا. یکی دیپلمش دستشه میخواست بره سر کار، یکی مثلاً نمره کم داشت از مدرسه. یکی فلان گرفتاری رو داشت. خلاصه کارشو راه میانداختم... من یه جوری بودم که هر کسی کاری داشت میومد سراغ من. مثلاً میرفت دادگستری میدید نمیشه، میاومد پیش من. یکی ملاقات میخواست میاومد پیش من، اون یکی بیکار بود میومد...». او دیگر احتیاج مالی نیز ندارد. آنقدر دارد که میگوید: «دور و وریامونم سیراب میکردم».
روی جلد کتاب "شعبان جعفری" از هما سرشارعکس: Nab Publication
شعبان جعفری تا پیش از کودتا پایگاهی مستحکم در سیاست ندارد. چشم و گوش بسته، گاه طرفدار مصدق است، گاه طرفدار آیتالله کاشانی. در پی کودتا اما با تمام وجود به خدمت شاه و قدرت او درمیآید و هماو تا انقلاب پشتیبانش میماند. شاه نیز قدر او میداند. در تمامی مراسم رسمی که او حضور دارد، تنها فردیست که لباس رسمی بر تن نکرده است. شاه هوشمندانه توانست لمپنیسم را به نفع خویش مهار کرده، سازماندهی کند.
پدیده شعبان جعفری تنها در نقش او در سیاست روز خلاصه نمیشود. در او میتوان نمادی از گروهی را یافت که از زمان صفویه همیشه در کنار قدرت حضوری تأثیرگذار در جامعه داشتهاند. در همین رابطه است که گاه تحصیلکردهها و روشنفکران جامعه نیز به قدردانی از آنان روی میآورند. برای نمونه، در خاطرات جعفری میتوان گزارش از جلساتی را خواند که در آنها افرادی چون مهدی بازرگان، یدالله سحابی، الهیار صالح، غلامحسین صدیقی، داریوش فروهر، دکتر فاطمی و دهها تن دیگر حضور دارند و برخی حتی مجیز او میگویند.
در پدیده جعفری میتوان نقش مذهب را در بسیج چماقداران و لمپنها بررسید، خصلتهای آنان را بازشناخت و چگونگی استفاده از آنان را در حفظ قدرت دید. اگر دیگران را با پول و منصب میتوان فریفت، لمپن به چلوکباب و سیرابی و "یک پنجسیری" راضیست. این خود میتواند نمونهای باشد در اینکه سازمانهای اطلاعاتی آمریکا و انگلیس تا چه اندازه حسابشده کار خویش را برای کودتا آغاز کرده و بر حضور تاریخساز این قشر حساب کرده بودند. آنان آگاهانه در کنار ارتش، به نقش روحانیون و لمپنها اصرار داشتند و آنها را به خدمت گرفتند.
در پدیده شعبان جعفری میتوان نفرت این قشر را از علم و دانش و آگاهی نیز بازیافت. جعفری خود علت انقلاب را تحصیلکردههایی میداند که پیرامون شاه گرد آمده بودند. آنان بودند که کشور را به این روز انداختند: «از وضع مملکت هیچکس راضی نبود... شاه خودش خوب بود، دور و وریهایش بد بودند». او فکر میکند که اگر در امور کشور با او مشورت میشد، مملکت به این روز نمیافتاد.
خاطرات شعبان جعفری اثریست ارزشمند و تاریخی که نه تنها به کار تاریخ میآید، میتواند سندی معتبر نیز باشد از نقش چماقداران و لمپنها در هستی اجتماعی ایران. این کتاب را نشر ناب در آمریکا منتشر کرده است.
* این یادداشت نظر نویسنده را منعکس میکند و الزاما بازتابدهنده نظر دویچهوله فارسی نیست.
عملیات "آژاکس" و سرنگونی دولت دکتر مصدق
روز ۱۹ اوت سال ۱۹۵۳ / ۲۸ امرداد ۱۳۳۲دولت ملی دکتر محمد مصدق از طریق کودتایی که سازمان سیا طراحی کرده بود، ساقط شد. عکسهای تاریخی و کمتر دیده شده از عملیات "آژاکس" در این گزارش تصویری:
عکس: aftabnews.ir
مصدق، میهنپرستی آتشین
دکتر محمد مصدق، نخستوزیر منتخب مردم ایران دارای شخصیتی کاریزماتیک و فردی تحصیلکرده و سخنوربود. او حتی در غرب نیز ستایشگران بسیاری داشت و در میان روشنفکران، فعالان سیاسی و سیاستمداران کشورهای جهان سوم به عنوان نماد مبارزه علیه استعمار و امپریالیسم به حساب میآمد. نام دکتر مصدق در تاریخ ایران با ملی کردن نفت پیوند خورده است.
عکس: Tarikhirani.ir
نبرد مصدق برای ملی کردن نفت ایران
از سال ۱۹۰۹ میلادی کمپانی آنگلو – ایرانین اویل (AIOC) که امروز بریتیش پترولیوم (BP) نامیده میشود، انحصار استخراج نفت ایران را بدست گرفته بود. قراردادی که با مخالفت سرسختانه دولتمردانی چون مصدق روبرو شده بود.
عکس: Hulton Archive/Getty Images
مدافع منافع ایران
دغدغه و برنامه اصلی دولت مصدق به اجرادرآوردن قانون "ملی شدن صنعت نفت" بود. مذاکرات پی در پی ایران و بریتانیا با میانجیگری امریکا بی نتیجه ماند. شکایت بریتانیا به دیوان لاهه و شورای امنیت سازمان ملل متحد نیز تأثیری بر روند ملی شدن نفت ایران نگذاشت. مصدق در لاهه و نیویورک به دفاع از حق مالکیت مردم بر منابع سرزمین خود پرداخت.
عکس: Tarikhirani.ir
خشم بریتانیا
خشم بریتانیا از سیاست جدید دولت ایران باعث شد تا همه متخصصان صنعت نفت این کشور از ایران فراخوانده شوند و نفت ایران تحریم شود. آنچه که "بحران آبادان" خوانده شد، اقتصاد نحیف آن زمان ایران را به ورطه ورشکستگی کشاند.
عکس: Hulton Archive/Getty Images
نقش آمریکا
درخواست کمک بریتانیا از آمریکا با مخالفت "ترومن" رئیس جمهور وقت این کشور روبرو شد. او هرگونه مداخله در امور ایران را رد میکرد و معتقد بود "تنها یک ایران قدرتمند به لحاظ اقتصادی میتواند در مقابل کمونیسم و نفوذ اتحاد شوروی بایستد."
عکس: Parstimes
قدرتگیری حزب توده
بحران اقتصادی تاثیرات خود را نشان داد. حزب توده به قدرتمندترین تشکیلات چپ تبدیل شد. با شروع نهضت ملی شدن نفت و نخستوزیری دکتر مصدق، حزب توده ایران به یکی از بازیگران اصلی صحنه سیاسی ایران تبدیل شده بود. مخالفت حزب با برخی نظرات مصدق در این دوره نقش مهمی در جنبش ملی داشت. پس از ۳۰ تیر ۱۳۳۱ و تظاهرات مردمی که منجر به نخستوزیری دوباره مصدق شد، حزب رویه خود را عوض کرد و به پشتیبانی از مصدق پرداخت.
عکس: picture-alliance/dpa
تغییر همهچیز با دو انتخابات
در پایان سال ۱۹۵۱ میلادی وینستون چرچیل دوباره در لندن به قدرت بازگشت. یک سال بعد آیزنهاور در آمریکا قدرت را بدست گرفت. چرچیل با دستمایه قرار دادن "شبح کمونیسم" و قدرتگرفتن آنها در ایران نظر آیزنهاور برای تغییر حکومت در ایران جلب کرد. آیزنهاور که در طول جنگ دوم تجربه عملیات مخفی را داشت موافقت خود را با سرنگونی مصدق از طریق عملیات سازمان سیا اعلام کرد.
در ماه ژوئیه سال ۱۹۵۳، کرمیت روزولت، افسر عملیاتی سازمان سیا وارد ایران شد. او با جلب موافقت شاه حکم عزل مصدق و گماردن ژنرال زاهدی به مقام نخستوزیری را بدست آورد. سرلشکر نصیری که رئیس گارد سلطنتی بود با همراهی تانک و زرهپوش حکم را به خیابان کاخ آورد تا در منزل دکتر مصدق به او ابلاغ کند. نیروی محافظ مقر مصدق بلافاصله نصیری و همراهان او را بازداشت کردند.
عکس: picture-alliance/dpa
هرج و مرج
همزمان با صدور حکم عزل دکتر مصدق، سازمان سیا تلاش کرد تا به وسیله افراد اوباش و با ایجاد آشوب و بلوا در تهران، کودتا را مشروع جلوه دهد. با دستگیری نصیری، بیشتر مقامهای ارشد نظامی و حتی خود فضلالله زاهدی مخفی شدند و کودتای ۲۵ مرداد با شکست روبرو شد.
عکس: picture-alliance/dpa
پشتیبانی از مصدق
با انتشار خبر کودتا طرفداران مصدق که از اقدام شاه خشمگین بودند با تظاهرات و سخنرانی احساسات خود را بیان کردند. حزب توده نیز که در روزهای گذشته از احتمال کودتا خبرداده بود شروع به سازماندهی تظاهرات در تهران و شهرستانها کرد.
عکس: irandokht.com
خروج شاه از کشور
شاه که قبلاً به کلاردشت رفته بود با شنیدن خبر شکست کودتا به رامسر رفت و از آنجا با هواپیما به بغداد و سپس به رم پرواز کرد.
عکس: tourjan
ادامه عملیات آژاکس
با خروج شاه از کشور، مصدق میپنداشت که توطئه شاه و دولت بریتانیا خنثی شده است و نمیدانست که سازمان سیا در پشت صحنه کودتا قرار دارد. مصدق که تظاهرات را در خدمت کودتاگران میدانست دستور جلوگیری از تظاهرات را به پلیس و ارتش ابلاغ کرد.
عکس: snn.ir
تغییر جو
کرمیت روزولت، مامور سازمان سیا با تکثیر حکم عزل دکتر مصدق و پخش آن در بین مردم، روز ۲۸ مرداد موفق شد جمعیتی را در خیابانهای تهران سازماندهی کند. با شروع تظاهرات، گروههایی از مردم نیز تحت تأثیر این جو به صف شعاردهندگان علیه مصدق پیوستند و از سوی دیگر، نظامیانی که با دریافت پول به شرکت در کودتا رضایت داده بودند، همراه جمعیت شدند.
عکس: picture-alliance/dpa
پیروزی عملیات آژاکس
صبح روز چهارشنبه ۲۸ امرداد خیابانهای تهران شاهد حرکت این نیروها و نیروهای نظامی با شعار «جاوید شاه» بود. تا بعد از ظهر خیابانها در کنترل اوباشی بود که به طرفداران مصدق حمله میکردند. دفترهای احزاب و نشریات طرفدار مصدق یا حزب توده غارت و به آتش کشیده شد. منزل دکتر مصدق نیز مورد حمله نیروهای نظامی کودتا قرار گرفت و مصدق دستور عدم مقاومت به نیروی محافظ نخستوزیری داد و در خانه همسایهاش پناه گرفت.
عکس: aftabnews.ir
بازگشت شاه
سه روز پس از سرنگونی دولت دکتر مصدق، شاه به کشور بازگشت. پس از کودتا سرلشکر زاهدی امور دولت را در دست گرفت. دکتر مصدق در روز ۲۹ مرداد خود را تسلیم کرد و بازداشت شد. فرمانداری نظامی به ریاست سرتیپ تیمور بختیار به تعقیب و دستگیری و شکنجه مخالفان پرداخت. دکتر مصدق در دادگاه نظامی محاکمه و به سه سال زندان محکوم و پس از آن به روستای احمدآباد تبعید شد.
عکس: picture alliance/Keystone
تاثیر کودتا بر روابط ایران و آمریکا
کودتای ۲۸ امرداد تأثیر مهمی بر روابط ایران و آمریکا گذاشت که هنوز آثار آن در روابط دو کشور محسوس است. در ۱۸ مارس سال ۲۰۰۰ مادلین آلبرایت وزیر امورخارجه وقت آمریکا در سخنرانی خود گفت: «در سال ۱۹۵۳ آمریکا نقش موثری در ترتیب دادن براندازی نخستوزیر محبوب ایران محمد مصدق داشت. دولت آیزنهاور معتقد بود که اقداماتش به دلایل استراتژیک موجهاند ولی آن کودتا آشکارا باعث پسرفت سیر تکامل سیاسی ایران شد».
عکس: aftabnews.ir
تاثیر کودتا بر روابط ایران و آمریکا
مادلین آلبرایت، وزیر خارجه وقت آمریکا افزود:«تعجبی ندارد که هنوز بسیاری از ایرانیان از این دخالت آمریکا در امور داخلی آنان ناراحتاند. علاوه براین در ربع قرن بعد از آن ایالات متحده و غرب پیوسته از رژیم شاه حمایت کردند. دولت شاه هرچند کارهای زیادی برای پیشرفت اقتصادی ایران انجام داد ولی مخالفان خود را بیرحمانه سرکوب کرد.»