گزارش سازمان ملل: صدها هزار نفر در عراق ناپدید شدهاند
۱۴۰۲ فروردین ۱۵, سهشنبه
در پنج دهه گذشته بیش از یک میلیون نفر در عراق بدون هیچ اثری ناپدید شدهاند. این نتایج، حاصل تحقیقات یک کمیته سازمان ملل در امور ناپدید شدن دستهجمعی انسانها در کشورهای مختلف است. دولت عراق تمایلی به انتشار آمار ندارد.
"امنا سورکه"، یک شکنجهگاه عراق در دوره صدام حسین در سلیمانیه که امروز به موزه شکنجه تبدیل شده استعکس: imagebroker/IMAGO
تبلیغات
بر اساس یک گزارش "کمیته علیه ناپدیدشدن" سازمان ملل متحد (CED) در ژنو، شبهنظامیان، ارتش و سازمانهای امنیتی و پلیس عراق صدها هزار نفر را در دهههای گذشته ناپدید کردهاند.
بسیاری از موارد ناپدیدشدن مربوط به فاصله سالهای ۲۰۰۳ تا ۲۰۱۱ برمیگردد که این کشور در اشغال به طور عمده آمریکا و بریتانیا بوده است.
روند ناپدیدشدن اما همچنان ادامه دارد. بسیاری از قربانیان، حتی خارج از مرزهای عراق، با اعمال خشونت ربوده شدهاند.
اعضای این کمیته سازمان ملل در ماه نوامبر سال گذشته به مدت دو هفته از عراق بازدید کردند. از جمله اعضای این هیأت خانم باربارا لوخبیلر آلمانی، در مقام نایب رئیس این کمیته بوده است.
بر اساس این گزارش، در حالی که اطلاعات دقیقی در مورد پدیدهی ناپدید شدن اجباری شهروندان عراقی در دست است، اما در موضعگیریهای رسمی مقامات عراقی بازتاب پیدا نکرده است. با این حال، تا به امروز نمیتوان ارقام قابل اعتمادی دست یافت.
ربوده شدگی و زندانی برای چندین دهه
بر اساس تخمینهای این نهاد سازمان ملل، حدود ۲۹۰هزار نفر از جمله ۱۰۰هزار شهروند کرد تنها در دوران حکومت حزب بعث و صدام حسین از سال ۱۹۶۸ تا ۲۰۰۳ حذف فیزیکی شدهاند.
حدود ۵۰هزار تا ۷۰هزار مرد و پسر جوان در جنگ ایران و عراق در فاصله سالهای ۱۹۸۰ تا ۱۹۸۸ ناپدید شدهاند و برخی از بستگان آنها این امید را دارند که شاید هنوز در اردوگاههای ایران به سر میبرند.
بر اساس این گزارش، پس از سقوط حسین، ۹۶هزار عراقی برای مدتی در زندانهای تحت کنترل آمریکا و بریتانیا بازداشت به سر بردند، به طوری که در موارد بسیاری خانوادههای آنها اطلاعی از بازداشت این افراد نداشتهاند.
ادامه آدمربایی و کشتار توسط "داعش"
به گفته سازمان ملل، تنها در سالهای ۲۰۰۶ و ۲۰۰۷، سه سال پس از سرنگونی رژیم بعثی عراق، نیروهای امنیتی و شبهنظامیان دهها هزار نفر را ناپدید کردند. در این مدت حدود ۲۰هزار جسد به انستیتوی پزشکی قانونی در بغداد تحویل داده شد که بیشتر آنها قابل شناسایی نبودند.
"امنا سورکه"، یک شکنجهگاه عراق در دوره صدام حسین در سلیمانیه که امروز به موزه شکنجه تبدیل شده استعکس: Lukas Rapp/picture alliance
پس از خروج نیروهای آمریکایی، روند ناپدید شدن اجباری مظنونان بعثی سابق و تروریستهای ادعایی ادامه یافت. از سال ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۷، تروریستهای "دولت اسلامی" (داعش) هزاران نفر را ربودند و به قتل رساندند.
طبق گزارش سازمان ملل، حدود ۶۸۰۰ شهروند ایزدی در مدت چند روز در منطقه سنجار ربوده و ۳۱۰۰ نفر دیگر کشته شدند.
این کمیته همچنین در مورد اتهامات پرشماری گزارش میدهد، مبنی بر اینکه در پی اعتراضات علیه فساد و سوءمدیریت دولت در سالهای ۲۰۱۸ تا ۲۰۲۰، تظاهرکنندگان دستگیر شده ناپدید شدهاند یا در مکان نامعلومی در حبس به سر میبرند.
دولت باید قوانین کیفری را به روز کند
از آنجایی که در بیشتر موارد عاملان این جنایت بدون مجازات ماندهاند، کمیته سازمان ملل از دولت عراق خواسته است تا با قاطعیت تمام علیه این "جنایتهای وحشتناک" وارد عمل شود.
کمیته سازمان ملل دولت عراق را فراخوانده است، قوانین کیفری باید به روز و با شرایط تطبیق دهد، همکاری میان مقامات بهتر هماهنگ شود و یک دائره ثبت ملی برای افراد ناپدید شده تأسیس کند.
چشمانداز آینده عراق از فراز ویرانههای موصل
عراق با پیروزی بر "دولت اسلامی" در موصل گام بزرگی در مقابله با تروریسم در داخل و خارج از مرزهای خود برداشت. مشکلات فراوان اما همچنان پابرجا هستند که بازسازی ویرانههای موصل در مقایسه با آنها کوچک جلوه میکند.
عکس: picture-alliance/AP Photo/F. Dana
دولت عراق روز دوشنبه (۱۰ ژوئیه/ ۱۹ تیر) پیروزی بر ستیزهجویان "دولت اسلامی" (داعش) در موصل را رسما اعلام کرد. نخستوزیر این کشور همراه با سربازان عراقی در موصل پرچم عراق را به اهتزاز درآورد. حیدر عبادی یک روز پیش از آن به موصل رفته بود، اما ناگزیر شد اعلام رسمی پیروزی را به خاطر مقاومتهای پراکنده در کرانه غربی رود دجله به تعویق بیاندازد.
عکس: picture-alliance/dpa/Iraqi prime minister's press office
نیروهای عراقی حدود دو هفته پیش از این، همزمان با بازپسگیری مسجد نوری موصل "پایان خلافت داعش" را اعلام کرده بودند. مسجد نوری که حال ویرانهای بیش از آن بر جا نمانده (نمایی از محوطه مسجد)، اهمیتی نمادین داشت: ابوبکر بغدادی، سرکردهی گروه تروریستی "دولت اسلامی" در همین مسجد اعلام خلافت کرد.
عکس: picture-alliance/AA/H. Baban
نمایی دیگر از مسجد نوری؛ از گلدستهی خمیدهی مشهور این مسجد که مردم محلی به آن "الحدباء" (خمیده) میگویند، هم تنها تلی از خاک و آجر باقی مانده است.
عکس: picture-alliance/AP Photo/F. Dana
نبرد بر سر آزادسازی موصل نزدیک به ۹ ماه طول کشید. اوایل سال ۲۰۱۷ و در حالی که حدود سه ماه از حمله گستردهی نیروهای عراقی میگذشت، اعلام شد که تروریستهای "دولت اسلامی" از شرق این شهر تارانده شدهاند. نبرد موصل علاوه بر ویرانیهای گسترده، جان هزاران غیرنظامی را هم گرفت؛ صدها هزار نفر نیز آواره شدند.
عکس: Reuters/Alaa Al-Marjani
سازمان عفو بینالملل همزمان با اعلام شکست داعش در موصل در گزارشی مستند از سنگینترین جنایات علیه غیرنظامیان در عراق سخن گفته است. بر این اساس، جهادگرایان داعش در موصل صدها نفر را کشتهاند و از غیرنظامیان بهعنوان سپر انسانی استفاده کردهاند. نیروهای عراقی هم به نقض حقوق بشر در متهم شدهاند؛ از جمله اینکه در برخی مناطق پرجمعیت موصل از "سلاحهایی نادقیق" استفاده کردهاند. (تصویر: آوارگانی از موصل)
عکس: picture-alliance/dpa/A. DiCenzo
در کنار گزارش سازمان عفو بینالملل که روی دیگر سکهی پیروزی در موصل را به تصویر میکشد، فراخوان اتحادیه اروپا به "آشتی" هم نشانه وجود نگرانیهایی از احتمال تسویه حسابهای گروهی، فرقهای یا مذهبی است.
عکس: Reuters/A.Saad
نکته مسلم اما این است که ساکنان موصل، دومین شهر بزرگ عراق، تلاش خواهند کرد به زندگی عادی بازگردند، همانطور که ساکنان "حمام العلیل" (تصویر) تلاش کردند. حمام العلیل در جنوب موصل که بهخاطر "چشمههای شفابخش" مشهور است، مدتها در تصرف تروریستهای "دولت اسلامی" بود. این شهر در نوامبر ۲۰۱۶ – حدود یک ماه پس از آغاز عملیات آزادسازی موصل – آزاد شد.
عکس: Reuters/S. Salem
تلاش ساکنان موصل برای بازگشت به زندگی عادی، قطعهای است از پازلی بزرگتر: بازگشت عراق به زندگی عادی. عراق همچنان درگیر گروههای تروریستی، از جمله "دولت اسلامی" است. اختلاف اکثریت شیعه با اقلیت سنی که در تثبیت داعش در این کشور بیتأثیر نبود هنوز حل نشده. در سالهای اخیر مؤلفههای جدیدی از جمله شبهنظامیان شیعی به معادلات سیاسی این کشور اضافه شدهاند. استقلالخواهی کردها نیز هست.
عکس: Getty Images/A. Al-Rubaye
سرنوشت "دولت اسلامی" هم به نوعی با سرنوشت کانونهای بحران در منطقه از جمله عراق و سوریه گره خورده است. از مدتها پیش گفته میشد که رهبر این گروه تروریستی از موصل خارج شده و در منطقهای در نزدیکی مرز سوریه و عراق پنهان شده است. روسیه چندی پیش اعلام کرد که نشستی با شرکت سران داعش را بمباران کرده و مشغول بررسی احتمال مرگ ابوبکر بغدادی در این حمله است.
عکس: picture alliance/AP Photo
تا کنون نه مسکو توانسته این احتمال را ثابت کند، نه نیروهای بومی و نه کشورهای غربی حاضر در ائتلاف ضد داعش. از طرفی مدرکی مستدل از زندهبودن سرکرده "دولت اسلامی" هم در دست نیست. آخرین مدرکی که زندهبودن ابوبکر بغدادی را "ثابت میکند"، پیامی شنیداری منتسب به او مربوط به ماههای پایانی سال ۲۰۱۶ است.
عکس: NDR
با فرض برقراری تعادل سیاسی و غلبه بر جنگ قدرت و بیاثر کردن گروههای تروریستی، بازسازی ویرانیهای گستردهی عراق که خرابههای موصل نمونهای کوچک از آن است، به سرمایهگذاری سنگین و شکیبایی نیاز دارد. فساد اداری را هم که مانعی سترگ در این مسیر است، نباید از نظر دور داشت.