Повеќе од дванаесет години откако се приклучи на ЕУ, Хрватска го негуваше имиџот на кооперативен и непроблематичен партнер. Но, тоа се промени ова лето: големиот концерт на Марко Перковиќ „Томпсон“ во Загреб, се чини, беше сигнал за подемот на екстремните десничарски сили. Ова доведе до ескалација на тензиите, особено кон српското малцинство, на што властите реагираа бавно.

Откако се приклучи на Европската унија пред повеќе од дванаесет години, Хрватска секогаш се обидуваше да го негува имиџот на кооперативен и непроблематичен партнер. На фронтот на надворешната политика, земјата не отскокнуваше од рамките, безрезервно ги поддржуваше сите санкции на ЕУ против Русија, за разлика од соседна Унгарија, и играше конструктивна улога во однос на европската перспектива на земјите од Западен Балкан.

И внатрешната ситуација изгледаше претежно уредна. Хрватска бележи бавен, но стабилен раст. Со години владееше коалицијата предводена од Христијанско-демократската партија ХДЗ (Хрватска демократска заедница), сега веќе во својот трет мандат со Андреј Пленковиќ како премиер. Иако некои го нарекуваат „слуга на Брисел“, тој се смета за либерал и во исто време за личност способна да ги смири конзервативните сили во партијата и општеството.

Ова се одрази и на положбата на националните малцинства - особено на најголемото, српското. Иако десничарските националисти ги користеа Србите во Хрватска како цел, партијата на српското малцинство СДСС со години беше важен коалициски партнер на Пленковиќ, а антисрпските испади главно останаа појава на маргините на општеството.

Пресвртна точка: Концертот на Перковиќ

Тоа се промени летово. Клучниот момент беше големиот концерт на отворено на хрватскиот рок-пејач Марко Перковиќ „Томпсон“ во Загреб на 5 јули, именуван по автоматот кој го користел како борец за време на Хрватската војна за независност (1991-1995). 

Перковиќ е познат по песните проткаени со национална нитка и обидите да ги прикаже дури и усташите, хрватски фашисти од периодот на Втората светска војна, како херојски дел од националниот идентитет. Историскиот ревизионизам е дел од неговиот стандарден репертоар. Еден од неговите најголеми хитови започнува со извикот „За дом спремни!“ – хрватскиот еквивалент на поздравот на Хитлер. Поради ова, неколку негови концерти беа откажани во минатото – и во Хрватска и во други европски земји.

Фашистички поздрав за толпата

Околу 500.000 посетители дојдоа на мега-концертот на загрепскиот хиподром на 5 јули – од вкупно околу 3,8 милиони жители. Пред и за време на концертот, слободно беа прикажувани забранети усташки симболи и извикувани слогани. Присутната полиција не реагираше.

Политичката елита на земјата му даде на концертот речиси официјален карактер: денот пред концертот, премиерот Пленковиќ дојде на пробата за да се фотографира со Томпсон со своите деца. Неколку од неговите министри, како и членови на Парламентот, се пофалија дека биле присутни на тој „историски концерт“.

Тоа беше еден вид почетен сигнал за екстремните десничарски сили, кои оттогаш се обидуваат целосно да доминираат и во политичкиот и во општествениот живот во Хрватска, вели за ДВ хрватскиот писател и публицист Јурица Павичиќ. „Имаше многу луѓе таму, и имаше многу неонацистичка иконографија. Пред таа толпа, умерено конзервативната влада потклекна. Владејачката ХДЗ се обиде да го заштити своето десно крило за да не изгуби гласови таму. И тука огнот излезе од контрола“, вели Павичиќ.

Марш на десничарските радикали

Примерите се бројни. Во текот на летото, имаше неколку акции на здруженијата на ветерани со цел во различни градови да се спречат културни фестивали кои беа премногу либерални за нив. 

Српското малцинство стана фокус на екстремната десница. На почетокот на ноември, во Сплит, облечени во црно членови на навивачката група Торцида, на клубот Хајдук од Сплит, насилно спречија фолклорна и театарска вечера. Таа требаше да ги отвори Деновите на српската култура. За време на нивниот насилен настап, навивачите извикуваа фашистички пароли и ги нарекуваа Србите „ѓубре“.

Во Загреб, на 7 ноември, неколку десетици маскирани хулигани се обидоа да го спречат отворањето на изложба во Српскиот културен центар, но полицијата ги растера. И тука, масовно беше скандиран усташкиот слоган „За дом спремни!“, проследен со навреди и закани кон Србите.

Два дена подоцна, во последен момент, полицијата спречи напад на хулигани со палки врз српски деца кои учествуваа на натпревар во близина на спортската сала во Риека.

Колкава одговорност сноси Пленковиќ?

Реакциите на владејачката политичка елита на овој и слични инциденти беа пригушени. Иако премиерот Пленковиќ го осуди инцидентот „на најсилен можен начин“ и нагласи дека „нема место за ексклузивност или каква било форма на нетолеранција кон националните малцинства во хрватското општество“, тој ги отфрли обвинувањата дека неговата влада толерира ревизионизам или усташка идеологија. 

Весна Терселиќ, раководителка на невладината организација „Документа - Центар за справување со минатото“, сепак, ги смета политичките и општествените постапки на некои од највисоките државни претставници како одговорни за создавањето клима што поттикнува ксенофобија и агресивна ексклузивност.

„Вознемирувачки е да се види како просторот за слобода се намалува во Хрватска. Хрватска не се помири со своето минато, а институциите во моментов не се во можност - а се прашувам дали воопшто сакаат - да им гарантираат на сите што живеат во Република Хрватска простор за слобода на изразување, креативност и слобода на медиумите и науката“, изјави Терселиќ за ДВ.

Таа додава дека е во тек процес на релативизирање на минатото и усташките симболи и дека трае веќе некое време, но оваа последна фаза е најпроблематична. „И го гледам премиерот како директно одговорен за ова“, вели Терселиќ.

Насилство е можно

Писателот и публицист Јурица Павичиќ го толкува овој развој на настаните во Хрватска како дел од општото поместување кон десно во Европа. Одговорноста на премиерот лежи првенствено во неделувањето, во пасивноста. „Тука постои комбинација од опортунизам, кукавичлук и чувство дека целокупниот политички моментум се поместил кон десно“.

Засега, новозајакнатата десница ја покажува својата нетолеранција главно преку закани и заплашување, вели Павичиќ, но агресивноста и атмосферата на насилство висат во воздухот. Осврнувајќи се на можноста за отворени насилни испади, писателот вели: „Да, можно е. Тоа не би ме изненадило.“