„Уназадување“, „притисок“, „политичко влијание врз уредувачката политика“ - вака бројни меѓународни извештаи ја опишуваат состојбата на медиумите во Србија.

Од година во година, меѓународната дијагноза за состојбата на медиумската средина во Србија останува иста: додека просторот за професионални и независни медиуми се намалува, пропагандните алатки на владата стануваат сè поразвиени и пософистицирани.

„Главната цел на Српската напредна партија (СНС) по доаѓањето на власт во 2012 година беше да го стави целиот медиумски простор под цврста контрола. И тоа го правеа многу систематски“, вели за ДВ новинарот и медиумски аналитичар Недим Сејдиновиќ.

Моделот, вели тој, бил едноставен: медиумите подготвени да соработуваат со властите добивале финансиска и институционална поддршка, додека оние кои тоа го одбиле биле изложени на економска и политичка изолација.

Преземање на локални и покраински медиуми

Еден од првите чекори беше преземањето на покраинскиот јавен радиодифузен сервис во Војводина, каде откако СНС дојде на власт во покраината, беше заменет целиот менаџмент, заедно со уредниците и водителите на информативните програми. 

„Но, еден од најважните елементи на овој медиумски инженеринг беше купувањето медиуми, особено на локално ниво, од страна на луѓе кои се дел од владејачката елита, како што е семејството на (министерот) Братислава Гашиќ или тајкуни како Радојица Милосављевиќ“, рече Сејдиновиќ.

„Резултатот е дека околу 90 отсто од медиумите се директно или индиректно поврзани со режимот на Александар Вучиќ“, додава тој.

Улогата на јавното финансирање

Сејдиновиќ вели дека овие медиуми се одржуваат со јавни пари, кои се обезбедуваат преку неколку паралелни канали. Ова го потврдија бројни извештаи на набљудувачките организации.

Првиот канал е кофинансирање на проекти, каде што јавните средства се доделуваат на медиумите преку конкурс за поддршка на содржини од јавен интерес. Според анализите на БИРН и Центарот за одржливи заедници, околу 120 милиони евра се потрошени за тоа во текот на последните десет години на локално, регионално и државно ниво, при што поголемиот дел одат кај медиуми кои отворено ја поддржуваат владата.

Друг, многу поголем и помалку транспарентен канал е државното рекламирање, за кое анализата покажува дека, исто така, во голема мера е насочено кон истите провладини медиуми.

Третата форма на притисок доаѓа од пазарот. „Создадена е атмосфера во која дури и големите приватни компании избегнуваат рекламирање во независните медиуми, за да не се наруши односот со властите, а во дерегулирана политичка и економска средина ова е неопходно за бизнисот“, вели Сејдиновиќ.

Граница помеѓу новинарство и пропаганда

Во таков систем, границата помеѓу новинарството и пропагандата е речиси избришана.

Критичките гласови се делегитимизирани и демонизирани, додека скандалите се известуваат без контекст и се врамуваат исклучиво низ призмата на изјавите на владини претставници.

Во исто време, јавниот простор е презаситен со присуството на претседателот Вучиќ. Неговите обраќања често се емитуваат во живо, прекинувајќи ја редовната ТВ и радио програма, додека партиските митинзи се емитуваат истовремено на националните, регионалните и локалните телевизии.

Гледачите кои менуваат канали честопати се среќаваат со иста содржина: исто лице, иста порака.

Степенот на контрола беше видлив и за време на претседателската кампања во 2017 година, кога речиси сите дневни весници објавија реклами на тогашниот премиер Александар Вучиќ на своите насловни страници - што е преседан во модерната политичка историја на Србија.

Опозицијата ретко се појавува во редовното известување, а дисонантните гласови често се етикетираат како „предавници“, „странски платеници“ или „непријатели на државата“.

Во таква средина, таргетирањето и дискредитирањето на противниците на владата стана рутина.

Од лојалисти до „суперлојалисти“

Сејдиновиќ вели дека, како што се продлабочува политичката криза, особено по бранот протести во последните 18 месеци, контролата врз медиумите влегува во нова фаза.

„Лојалистите на СНС сега ги заменуваат суперлојалисти“, објаснува тој.

Некои провладини медиуми, вели тој, претходно се ограничувале на позитивно известување за владата и игнорирање на критичките гласови, но тоа очигледно не било доволно.

„Сега цел е сите медиуми да се претворат во некакво примитивно политичко оружје кое ќе шири најгруби лаги, ќе клевети луѓе, ќе користи вулгарен јазик и ќе создаде атмосфера на длабоки политички поделби во општеството“, вели тој за ДВ.

Појава на нови медиуми

Овој тренд се рефлектира и во брзото создавање на нови медиуми. Здружението на независни електронски медиуми (АНЕМ) во Србија регистрираше регистрација на 78 нови медиуми само од почетокот на 2026 година. 

„Ова е ширење на медиумскиот апарат за владина пропаганда“, вели Бојан Цвејиќ од АНЕМ. „Нивните текстови се непотпишани и речиси идентични, повеќе личат на памфлети отколку на новинарска содржина и се користат за кампањи против критичарите“, рече тој за ДВ.

Србија паѓа на ранг-листата

Според најновиот индекс на слободата на печатот во светот објавен од „Репортери без граници“ , Србија падна на 104-то место и сега е класифицирана меѓу земјите со „тешка ситуација“ за слободата на медиумите.

Во извештајот се истакнува дека и покрај некои претходни флуктуации во рангирањето, целокупната средина за новинарите во Србија продолжува да се влошува, обележана со зголемен политички притисок, ограничен медиумски плурализам и влошување на условите за независно известување.

Се очекува претседателот Вучиќ наскоро да распише парламентарни избори. Тој во меѓувреме изјави дека гласањето ќе одржи или на 12 јули или  во периодот од октомври до крајот на ноември,

Сејдиновиќ предупредува дека ситуацијата би можела дополнително да се влоши, а следната фаза потенцијално би вклучувала посилен притисок врз дигиталната сфера, следејќи ги моделите забележани во други авторитарни системи.

„Проблемот со слободата на медиумите во Србија е политички проблем“, заклучува Сејдиновиќ. „Тешко е да се реши без промена на владата, бидејќи оваа влада, по самата своја природа, е во суштина противник на професионалното новинарство “.