Тренчин е живописен град во западна Словачка. Негов симбол е историскиот замок што се издига на карпата над градот. Центарот на градот формира овален плоштад со кафулиња и пабови, а надвор стојат маси.

Во стариот град има и синагога, која штотуку е реновирана. Тоа е силен знак за вековната еврејска заедница во Тренчин. Тоа е срцето на градот, обележје и место на бројни настани.

Тренчин има 55.000 жители. Како и целата земја, градот во близина на чешката граница страда од емиграција - првенствено од политички причини. Луѓето се незадоволни од левичарската популистичка влада на Роберт Фицо, која соработува со националистите и тргна по пат на конфронтација со ЕУ и НАТО. Луѓето редовно излегуваат на улиците против проруската влада во Словачка.

Фестивал за целиот град

Годината на културна престолнина, под мотото „Будење на љубопитноста“, треба да понуди алтернатива - не висока култура, туку фестивал за сите. Планирани се сцени за улични уметници, соседски прослави и акции што треба да ја зајакнат заедницата. Градот сака да стане попривлечен особено за младите.

Наместо опера, во Тренчин има културен центар кој беше реновиран за осум милиони евра. Опремен е со танцови и театарски сали, студија, работилници и високопрофесионално филмско студио. Со ова, намерата е да се привлечат луѓе од областа на уметноста и културата и да се охрабрат да останат во градот - по примерот на словачкиот град Кошице, кој беше престолнина на културата во 2013 година и кој сè уште има корист од тоа до денес.

Оулу: „Културни климатски промени“

Финска на далечниот север од Скандинавија е меѓу земјите со најсреќно население во светот. Позната е по хокеари, сауни, бендови од хеви метал музика, како и необични светски првенства - во носење жени, фрлање гумени чизми или свирење воздушна гитара. Со телекомуникацискиот гигант Нокиа, Финска е исто така глобално важен технолошки центар - а земјата има и богата културна сцена.

Сето тоа Оулу сака да го претстави во 2026 година. Овој град во северна Финска, со околу 220.000 жители, се наоѓа на околу 600 километри од Хелсинки. Нокиа има кампус во градот кој е фокусиран на 5Г и 6Г технологии, а истражувањето и образованието се високо ценети. Истото важи и за уметничката сцена, која е длабоко поврзана со природата.

Мраз, сауна и светлина

Концептот кој се наоѓа зад сите настани звучи амбициозно: треба да се спојат новото и неочекуваното, а луѓето треба да се поврзат преку културата. Уметноста и природата треба да се комбинираат на претходно непознати начини. Програмата вклучува „типично фински“ теми како што се снег, мраз, сауна, светлина и темнина. Четирите годишни времиња имаат посебно место во планирањето на програмата.

Мотото во Оулу – во склад со тоа - е „Културна климатска промена“. Ова не се однесува само на трајно збогатување на културниот живот, туку и на големата еколошка одговорност што ја носиме.

Културата како мотор: зошто Европа ги слави своите градови

Кога грчката министерка за култура Мелина Меркури и нејзиниот француски колега Жак Ланг ја започнаа идејата за „Европски град на културата“ во 1985 година, тие сакаа културно да ја поврзат Европа по децениите Студена војна. Атина беше првиот град што ја доби таа титула - и со тоа започна концепт кој сега се смета за една од најуспешните културни програми во ЕУ.

Според  Европската комисија,  престолнините на културата треба „да ја направат видлива културната разновидност на Европа, да го зајакнат чувството на припадност кон заеднички културен простор и да го поттикнат придонесот на културата во развојот на градовите“, како што е наведено на веб-страницата на Европската комисија.

Од 1985 година, повеќе од 70 градови - покрај метрополите како Париз, Амстердам или Мадрид, и многу помали градови - ја имаа таа титула. Успехот е мерлив. Анализата на влијанието на ЕУ од 2023 година покажа дека помеѓу 2013 и 2022 година, градовите домаќини организирале просечно од 1.000 до 1.200 културни активности по главната година, привлекувајќи вкупно 38,5 милиони луѓе. Бројот на посетители се зголемил во избраните градови во просек за 30 до 40 проценти. Тоа силно ја зголемило меѓународната видливост и културниот туризам.

Успешни и помалку успешни примери

Шкотски Глазгов (1990) трајно се трансформираше од индустриски во културен град. Ливерпул (2008) успеа да се ослободи од својот лош имиџ. Есен и областа Рур (2010) ја искористија титулата за да добијат ново, постиндустриско лице: рудниците станаа културни центри, индустриските згради светско наследство на УНЕСКО. Во 2019 година, Матера се трансформираше од „најсиромашниот град во Италија“ во симбол на европската преродба.

Сепак, некои градови не успеаја да се трансформираат - како Вајмар во 1999 година, кој привлече седум милиони туристи, но сепак заврши со дефицит од 13 милиони евра. Бугарскиот главен град на културата за 2019 година, Пловдив, доживеа голем успех - но не сите имаа корист од тоа, како што е ромското малцинство во градот.

Неодамна заврши и програмата на културната престолнина за  источногерманскиот Кемниц.  Градот сакаше да се ослободи од крајнодесничарскиот имиџ што го прогонува од немирите во 2018 година. Сепак, според критичарите, програмата направи малку за соочување со  десничарскиот екстремизам.  И покрај големите настани и дарежливата финансиска поддршка од ЕУ, во некои поранешни престолнини на културата напорите за одржлив културен развој брзо замреа кога титулата не беше придружена со долгорочна културна стратегија.

„Главниот град на културата не е фестивалска година, туку процес на промени“, нагласи комесарката на ЕУ за култура, Илијана Иванова, во 2023 година.

Фокус на одржливоста

Во меѓувреме, сè повеќе културни престолнини се фокусираат на одржливоста, социјалниот ангажман и дигиталните иновации. Многу програми на  Европската Унија  поддржуваат проекти што ја поврзуваат уметноста со урбаната екологија, циркуларната економија или културното наследство - особено „малите“ проекти.

Во оваа смисла, Оулу 2026 претставува еден вид европско експериментално поле: културата како алатка во борбата против климатските промени. Тренчин, од друга страна, се потпира на социјалната одржливост - љубопитноста, образованието и учеството како основа на демократското општество.

И токму тоа е суштинската идеја на овој европски светилник: културата како заеднички јазик што ги надминува националните граници и покажува дека заедништвото може да се доживее не само политички, туку и културно.