Без разлика дали внимателно го разделуваме отпадот или фрламе сè на депонија, малкумина размислуваат дека нивниот отпад може да стане богатство за европските криминални банди.

Но тоа е реалноста низ континентот, при што агенцијата за спроведување на правилата на ЕУ, Европол, предупредува дека „трговијата со отпад се засилува со проектиран понатамошен раст по обем и софистицираност“ во нивната проценка за сериозен и организиран криминал за 2025 година. Сепак, Европол одби да одговори на серија прашања од ДВ за оваа тема, наведувајќи други приоритети.

Според Европол, голем дел од овој раст доаѓа од криминални банди. Тие работат така што наоѓаат начини да ги заобиколат договорите за отстранување на домашен и комерцијален отпад, искористувајќи корупција на сите нивоа од процесот, фалсификувајќи документи и преминувајќи граници за да ги искористат слабите закони. Европол го опишува овој црн пазар како „низок ризик, висока профитна маржа“ за криминалците.

Овие групи се мешавина од традиционални организирани криминални мрежи и опортунистички легални компании кои ги користат неефикасностите и правните дупки, предизвикувајќи големи проблеми за агенциите на ЕУ задолжени за спроведување на законите за еколошки криминал.

Нелегалната трговија со отпад вреди милијарди во ЕУ

Проблемот беше истакнат неодамна со откривањето на огромна планина од отпад скриена близу реката Темза во Оксфордшир, Англија. Во средата беше објавено дека купот висок 6 метри содржи отпад од училишта и локални власти, што сугерира злоупотреба на договори за управување со отпад со државни институции и легални подизведувачи.

Но ова не е проблем ограничен само на Обединетото Кралство. Точни статистики за ваков пазар е тешко да се добијат, но канцеларијата за борба против измами на ЕУ (ОЛАФ) процени минатата година дека „15% до 30% од сите пратки отпад можат да бидат нелегални; вредноста на оваа трговија може да достигне до 9,5 милијарди евра годишно“. ЕУ испраќа околу 67 милиони тони легален отпад годишно внатре во своите граници и извезува 35,1 милион тони надвор од ЕУ врз база на легални договори. 

„Опасниот или неправилно управуван отпад може да ја контаминира почвата, водата и воздухот, а неговото неконтролирано движење преку граници ја поткопува транзицијата на ЕУ кон позелена, поодржлива економија,“ соопшти прес-службата на организацијата за ДВ. „Тоа исто така им дава неправедна предност на криминалните мрежи пред легални компании.“

Зелените економии создадоа можности за криминал 

Управувањето со отпад во ЕУ е регулирано со Директивата за рамки за отпад, која беше ажурирана во октомври. Таа функционира на принципот дека оригиналниот производител на отпад мора да ги плати трошоците за управување со отпадот. Земјите-членки мора да ја известуваат Европската комисија најмалку еднаш на секои две години и да пишуваат нови планови за управување со отпад на секои шест години.

Спроведувањето е проблематично. Комисијата е генерално одговорна, но се потпира на агенции во секоја земја, како и на ОЛАФ, Европол и други национални и европски агенции.

Дополнително, не целиот отпад е ист. Со тоа што Европа се движи кон позелена економија, некои материјали сега бараат високи трошоци за третман пред да можат безбедно и легално да се отстранат.

Тука спаѓаат електроника (WEEE), возила (ELVs), флуорирани гасови, текстил и нискоквалитетни пластики. Криминалците во Европа, кои вработуваат индустриски експерти, често рециклираат и продаваат што можат, а остатокот го фрлаат, најчесто во Централна и Источна Европа, Азија или Африка.

Опасниот отпад, на пример од градежништво или медицинската индустрија, е малку поинаков. Понекогаш се меша со други материјали за да се претвори во нешто што може да се продаде, но сепак е опасно, или се пренесува до објекти кои нелегално го отстрануваат без да размислуваат за еколошките и здравствените последици.

Софистицирани криминални мрежи

Во февруари, 13 лица беа уапсени во Хрватска за увоз на 35.000 тони опасен отпад од Италија, Словенија и Германија. Европол, кој ја водеше акцијата, изјави дека отпадот бил „едноставно закопан или фрлен на најмалку три локации“ наместо правилно да се отстрани.

Се проценува дека организираната банда заработила 4 милиони евра и е обвинета дека користела мрежа на легални компании за транспорт на отпадот, правејќи профит со избегнување на трошоците за токсичен отпад. 

„Мрежите се специјализирани за фалсификување документи, организирање сложени транспортни рути, користење фирми-параван и мешање на легални и нелегални текови на отпад за да избегнат откривање,“ изјави Александра Генеа од романската непрофитна организација ECOTECA за ДВ. „Романија има случаи со прекугранични мрежи, при што отпад пристигнува од земји како Италија, Германија, Обединетото Кралство и Белгија, често лажно деклариран како материјал за рециклирање.“

Понекогаш, како во Оксфордшир, луѓето едноставно го фрлаат отпадот на најлесниот начин за кој мислат дека ќе помине незабележано. Ова беше случај и во романското предградие Синтести во јули, каде нелегалното горење на рециклирачки материјали предизвика пожар кој замалку се прошири до предградијата на главниот град, Букурешт. Источноевропската земја одамна има проблем со нелегалниот отпад.

„Овој регион е емблематичен, со повторени пожари кои создаваат токсичен чад, сериозно загадување на воздухот и укажуваат на празнини во мониторингот, полицијата и локалното управување,“ рече Генеа. „Важно е да се напомене дека проблемот на Романија не е отсуство на законодавство — правната рамка е усогласена со стандардите на ЕУ. Основната слабост е спроведувањето, и во капацитет (персонал, опрема, експертиза) и во конзистентност.“

Проблематична имплементација 

Иако земјите-членки на ЕУ се усогласени во законите и стандардите во оваа област, романскиот случај покажува колку предизвиците можат да се разликуваат — и колку е тешко да се спроведуваат директиви на континент каде преминувањето граници е лесно.

„Спроведувањето на законот вложи доволно ресурси во оваа област само во неколку земји-членки,“ призна Европол во извештај од 2022 година. „Бидејќи голем дел од активностите за еколошки криминал се извршуваат од легални компании, тие често се етикетираат како корпоративни (или ‘бели јаки’) злосторства. Фактот дека криминалните мрежи во голема мера користат компании ги прави овие прекршоци помалку видливи.“

Ова е една од слабостите што ги користат оние кои профитираат од загрозување на здравјето на луѓето и животната средина. Додека Европа се обидува да стане позелен континент, таа продолжува да се бори со оние чии единствени грижи се финансиските.