Односите меѓу Соединетите Американски Држави и Израел со децении се сметаат за исклучително блиски. Сепак, особено кога станува збор за постапките кон Исламската Република Иран, стратешките и тактичките разлики меѓу двете земји постојано излегуваат на површина. И покрај тоа, тесната координација на овие два сојузници е клучна пред новата рунда преговори на САД со Иран, која ќе се одржи денеска (17 февруари, 2026) во Женева. Од американска страна, се очекуваат специјалниот претставник на САД за Блискиот Исток, Стив Виткоф, и зетот на претседателот Трамп, Џаред Кушнер, а од иранска страна, министерот за надворешни работи, Абас Арагчи.

САД и Израел делат една клучна цел: Иран не смее да стане нуклеарна сила и не треба дополнително да го проширува своето регионално влијание. Меѓутоа, интересите, временскиот хоризонт и преферираните инструменти на двете земји значително се разликуваат.

Овие разлики станаа уште повидливи во последните месеци во контекст на внатрешните настани во Иран - масовните протести во јануари и февруари кои беа насилно потиснати - потоа заострените американски санкции и интензивните дипломатски контакти меѓу Доналд Трамп и Бенјамин Нетанјаху.

Се согласуваат во проценката на заканата, се разликуваат во приоритетите

И САД и Израел ја сметаат иранската нуклеарна програма, ракетната програма и мрежата на милиции контролирани од Техеран за централни безбедносни закани. Според политичкиот аналитичар од Лајпциг, Реза Талеби, нема фундаментално недоразбирање: двете земји сакаат да го спречат Иран да стане нуклеарна сила и да го прошири своето влијание на Блискиот Исток.

Разликите, меѓутоа, започнуваат со прашањето како да се постигне оваа цел и кои ризици да се прифатат попатно.

За САД, под претседателот Доналд Трамп, приоритет е да се постигне нов договор со Иран. Вашингтон ја следи таа цел со стратегија на „максимален притисок“ што комбинира економски санкции и воено одвраќање.

Напротив, Израел му придава многу помалку значење на договорот со Техеран и во принцип се сомнева во неговата одржливост. За израелската влада, проблематична не е само содржината на можниот договор, туку и претпоставката дека Иран би се придржувал кон какви било обврски на долг рок.

Американска стратегија: притисок како средство за преговори

Американската политика кон Иран, според аналитичарката Шокрија Брадост од Вашингтон, е јасно насочена кон постигнување нов договор. „За да го принуди Техеран да се врати на преговарачката маса, Вашингтон применува огромни економски санкции, конкретно насочени кон извозот на нафта од Иран“, објаснува таа. Целта е систематски да се исушат изворите на приход на иранскиот режим и да се одземе секоја економска „пауза за одмор“. Со ова, Иран треба да биде принуден да капитулира или барем да направи значајни отстапки, без да предизвика голема регионална војна.

Воените инструменти имаат поддржувачка функција. Испраќањето носачи на авиони на Блискиот Исток и нагласувањето на воените опции служи првенствено како средство за одвраќање. Трамп јавно шпекулираше и за можна „промена на режимот“, но според Брадост, САД го гледаат големиот воен напад како последна опција. Вашингтон ги отфрла долготрајните војни и окупација на Иран и, според експертите, нема јасен план за насилна промена на власта во Техеран.

Перспективата на Израел: временски притисок и сеопфатни барања

Израел ја проценува ситуацијата многу подраматично. Зборувајќи на конференција во Ерусалим во неделата, Нетанјаху го повтори ставот на Израел дека секој договор со Иран мора да вклучува демонтирање на нуклеарната инфраструктура на Иран и отстранување на збогатениот ураниум - а не само ограничување на збогатувањето.

Израел, исто така, инсистира дека балистичките ракети на Иран и поддршката за регионалните прокси групи мора да бидат дел од преговорите меѓу САД и Иран.

„Не смее да постои никаква технологија за збогатување - не само запирање на процесот на збогатување, туку и отстранување на опремата и инфраструктурата кои воопшто го овозможуваат тоа“, рече Нетанјаху на годишната конференција на претседателите на големите американско-еврејски организации. Тој додаде дека е „скептичен“ оти Иранците ќе го почитуваат кој било договор со Трамп. 

Додека Вашингтон сака постепено зголемување на притисокот, Израел бара брза одлука. Нетанјаху стравува дека идните администрации во САД би можеле да го променат курсот, со што би го направиле Иран повторно посилен. Затоа Израел посакува порешително и директно вклучување на САД - доколку е потребно, и воено.

Политички и стратешки секундарни интереси

Разликите треба да се гледаат и во поширок контекст. Посетите на Нетанјаху на Вашингтон не служат само за политика кон Иран, туку и за меѓународниот имиџ на Израел. Според Талеби, угледот на Израел е нарушен во САД и во Европа, „што ја намалува подготвеноста на Вашингтон да настапи како безусловен поддржувач на обемна израелска воена акција против Иран“.

За САД, пак, регионалната и глобалната стабилност играат многу поголема улога. Вашингтон мора да ги земе предвид не само Израел, туку и европските сојузници, состојбата на енергетските пазари и ризикот од регионална ескалација. Со ограничен договор со Иран, според американската перспектива, може да добие во време и да се спречат поголеми конфликти – дури и ако со него не бидат отстранети сите израелски безбедносни грижи.