Ајатолахот Али Хаменеи повеќе од три децении ја обликуваше современата политичка реалност на Иран. Израел и САД беа негови главни противници. Со неговата смрт, земјата влегува во период на длабока неизвесност и потенцијални промени.

Неговата препознатлива појава — црн турбан како симбол на потекло од Пророкот Мухамед, бела брада и тенки очила — беше присутна во сите државни институции. Неговата фотографија стоеше рамо до рамо со ликот на лидерот на Исламската револуција, Рухолах Хомеини. До смртта, Али Хаменеи беше најмоќниот човек во Исламската Република.

Американскиот претседател Доналд Трамп ја соопшти веста за смртта на Хаменеи по широки воени удари на САД и Израел врз ирански цели. Неколку часа подоцна, иранските државни медиуми ја потврдија информацијата.

Како врховен духовен лидер и шеф на државата, Хаменеи долго време важеше за недопирлив. Под негово водство, Иран прерасна во влијателна регионална сила со моќен безбедносен апарат — внатрешно и надворешно — иако во последните години неговата позиција беше значително ослабена.

Роден во 1939 година во Машхад, на североистокот од Иран, Хаменеи по завршувањето на религиското образование се приклучи на политичката борба против шахот. По Исламската револуција во 1979 година, под водство на Хомеини, тој станува заменик-министер за внатрешни работи, а потоа и пратеник од Техеран. Од 1981 до 1989 година ја извршува функцијата претседател на државата.

Во 1981 година преживува атентат: бомба поставена од опозициската група Народни муџахедини (МКО) експлодира за време на прес-конференција, по што неговата десна рака останува парализирана. 

По смртта на Хомеини во јуни 1989 година, Хаменеи е избран за негов наследник и станува врховен лидер — де факто шеф на државата. Иако некогаш се сметаше за умерен, по доаѓањето на функцијата зазеде поцврста и конзервативна линија. Неговите критичари го опишуваа како ултраконзервативец кој се спротивставува на отворањето кон Западот.

Јакнењето на Револуционерната гарда

Под водство на Хаменеи, Исламската револуционерна гарда (ИРГЦ) прерасна во водечка воена сила, многу посилна од редовната армија. ИРГЦ, како најлојален столб на режимот — и класифицирана како терористичка организација во САД за време на мандатот на Трамп — презеде и низа дополнителни задачи.

Во последните две децении, гардата се издигна и како значаен економски фактор, особено во секторите туризам и технологија. Иранската разузнавачка служба постепено дојде под нивно влијание. 

Од 1990-тите, надворешната единица на ИРГЦ го прошири своето делување во регионот. Преку т.н. „оска на отпорот“, Техеран се потпираше на сојузнички милиции во Ирак, Јемен, Сирија, Либан и палестинските територии — создавајќи мрежа која требаше да биде одвратувачка сила против Израел.

По избивањето на војната во Газа во октомври 2023 година, Иран беше сериозно ослабен. Израелската армија им нанесе тешки удари на Иран и неговите сојузници, како Хезболах и Хамас. Падот на сирискиот претседател Башар ал-Асад дополнително ја разниша позицијата на Техеран. Воено-политичките слабости на Иран станаа очигледни, а за време на протестите сè почесто се слушаа повици за смена на Хаменеи. 

Затвореност кон јавноста и неизвесна иднина

Иако постојано присутен на телевизија и воени паради, Хаменеи остануваше дистанциран од јавноста. Малку се знаеше за неговиот приватен живот, но ниту една важна државна одлука не се носеше без негово одобрување. Како шеф на државата, имаше авторитарен стил на владеење. Критиката не беше толерирана, а безбедносните сили жестоко реагираа кога демонстрантите скандираа „Смрт за диктаторот“. 

Неговата надворешнополитичка доктрина беше водена од длабока недоверба кон САД и Израел и стремеж за проширување на воените и безбедносните капацитети. Како врховен командант на ИРГЦ, лично ги назначуваше највисоките команданти и го надгледуваше подемот на гардата како најмоќен политички и економски фактор во Иран.

Во економијата, неговото влијание растеше со годините, но санкциите поврзани со нуклеарната програма ја вовлекоа земјата во длабока криза. Иако не ја исклучуваше дипломатијата, Хаменеи повеќе ја поддржуваше стратегијата на „економски отпор“ и потпирање на независност, особено поради долготрајните тензии со Западот. Во таа насока, Иран бараше нови партнери, пред сè Кина и Русија — чекор што исто така предизвика критики во земјата.

Политичката иднина на Иран останува неизвесна. Спекулациите околу наследникот на Хаменеи се интензивираа во последните години. Неговиот син, Мојтаба, често се споменуваше, иако ретко се појавуваше јавно. Поранешниот претседател Ебрахим Раиси, кој загина во хеликоптерска несреќа во 2024 година, исто така се сметаше за можен наследник. Експертите сепак се согласуваат дека новиот верски лидер тешко дека ќе ја има истата моќ и авторитет, додека критичарите сè погласно ја доведуваат во прашање самата институција на врховниот лидер.