Во парискиот егзил, 1935, откако успеа да ја напушти Хитлерова Германија, Валтер Бенјамин, еден од најлуцидните, но и најтивките филозофи во тоа време, го напиша прочуениот есеј, со веројатно најдолгиот наслов – „Уметничкото дело во ерата на техничката репродукција”. Тоа што го поттикнало да го напише есејот, во исто време е и причината да емигрира од татковината (во која се роди  во 1894 во високограѓанско еврејско семејство во Берлин), имено - подемот на фашизмот не само во Германија, туку и во цела Европа. Бегајќи од него,  не успеа да се спаси, затоа што од страв дека ќе падне во рацете на Гестапо, во 1940 година си го одзема животот во едно малечко место во Шпанија, каде што чекаше да добие виза да отпатува во Америка.

Естетизацијата на политиката и техничката репродукција на уметноста

Според Бенјамин, фашизмот се стремел да го „естетизира политичкиот живот” со помош на техниката за репродуцирање на информации која ја нудат фотографијата, филмот и пропагандниот плакат.

Тој смета дека техничката репродукција на уметничките дела не само што ја приближува дотогаш за масите недостапната уметност, туку и резултура со распаѓање на „аурата” на уметничкото дело. За Бенјамин уметничкото дело дотогаш примарно се дефинирало со квалитетот „овде и сега”. Тој контекст ја прави единственоста на уметничкото дело, која е секогаш поврзана со одредена традиција. Во таа неповторливост и единственост се состои аурата на секое уметничкото дело, смета Бенјамин. Тој ја објаснува со описот на доживувањето на природата. „Во едно летно попладне, кога во спокој ја следиме линијата на планинскиот превез на видикот или ја набљудуваме гранката, која својата сенка ја фрла врз спокојниот набљудувач – тоа ја означува аурата на тие планини, на таа гранка”, пишува тој.

Уметничкото дело е недостапно и недофатливо, не само поради тоа што во себе го има сублимирано духот на времето, традицијата и културата во кои е создадено, па затоа и сите прочуени дела од антиката, од средниот век и ренесансата имаат одредена култна функција. Во таа смисла, тие сугерираат светост, што уште повеќе ја зголемува нивната аура. Со можноста за репродукција на уметничките дела, модерното време одговори на желбата, „да се поседува предметот во сликата, поточно во копијата, во репродукцијата”, истакнува Бенјамин. Со тоа, пак, во уметничките дела бива уништена невидливата „обвивка”,  која порано од нив  правеше нешто недофатливо.

Техничката и дигиталната репродукција како закана

Од времето кога Бенјамин размислуваше за губењето на аурата на уметничките дела, техниката незапирливо се развиваше, нудејќи сѐ пософистицирани начини за „приближување” на уметничкото дело до „масите”. Тоа што во времето на Бенјамин уште не беше индустрија, како модерен конзум на уметничките дела, не само како фотографии во календари или поштенски картички, туку и како рекламни симболи, толку многу ја приближи дури и апстрактната уметност до баналното секојдневие, што нашиот естетски сензибилитет повеќе не ги доживува делата на Мондријан и Моне, или на Кле и Кандински како неповторливост, како таинствено зрачење на уметничкото. Конечно, како загадочна убавина.

Теодор  В. Адорно уште во 1960-те инсистираше на „загадочниот карактер” на уметничкото дело. Чудно, но и најзагадочните ангели на Паул Кле денес ја изгубија тајната токму затоа што можат да се видат во многу секојдневни контексти. Негибната остана само уште загадочноста на „Ангелус Новус” на Кле, кој Валтер Бенјамин го беше купил во 1920-те, во една минхенска галерија и го имаше кај себе и во егзилот во Париз додека го пишуваше прочуениот есеј. Многу од прочуените уметнички дела денес станаа „масовна култура” која ги банализира нештата, ги прави секојдневни, без аура и без тајна.

Логично, многумина стравуваа дека пристапноста на „големата уметност”, која и во дваесеттиот век уште можеше да се види само во музеите, ќе ги девалвира овие „храмови” на културата. Меѓутоа, според податоците на современата музеологија денес големите европски музеи не се помалку посетени, како што би се очекувало поради не само техничката, туку денес и дигиталната пристапност на уметничките дела. Иако денешните музеи нудат и „виртуелна” прошетка низ своите музејски збирки, бројот на посетителите во последните години не се намалил, туку се зголемил. Секако, тоа сигурно се должи и на големата мобилност на луѓето денес, со што светот стана глобално село.

Отпорноста на уметничкото дело на банализацијата на масовната култура

Сепак, ми се чини дека Бенјамин  со „аурата”, за која тој сметаше дека ќе исчезне кога уметничките дела ќе се консумираат како сите други стоки, сепак, насетил и една димензија во нив која се чини отпорна на агресивниот дух на масовната култура. Зашто иако со модерната дигитална техника на мониторот можете да ги зголемите деталите во уметничкото дело, па да ги видите  од толкава близина за окото, на која никогаш не ќе можете да застанете пред уметничкото дело во музеите, луѓето продолжуваат да копнеат по таа „аура” на недеофатливост и загадочност на уметничкото дело. Таа е тоа необјасниво чувство на пленетост што нѐ остава без збор, секогаш кога ќе застанеме во музејот пред делото на Вермер, на Климт или на Кле. Тоа значи, дека естетското доживување еневозможно без тој момент на длабока концентрираност, пленетост и слеаност со уметничкото дело, особено кога го гледаме на изложба или во музеј. Естетскиот чин во себе сѐ уште има нешто од сакралниот восхит во ритуалот. Тој не е возможен во масовната култура, која и уметничките дела ги консумира без внимание и  целосна духовна предаденост.

Уверена сум дека секое оригинално дело, било тоа да е роман или слика, уште го крие во себе тој невидлив знак на неповторливост, кој Бенјамин го нарекува аура. За да го доживееме тоа, не ни е доволна дигиталната слика, ниту фотографијата, уште помалку постерот, зашто на нив не можеме да ја почувствуваме материјалноста на уметничките дела, нивната предметност, живост и  допирливост. Секако, ние не смееме да ги допреме делата во музеите, но окото ја доживува силно нивната материјалност, нивната вечност како уметнички дела не само во симболичната смисла, туку и во тоа што уметничкото дело од материјалот, од неговата трошност и кршливост, создавајќи несекојдневна смисла (во литературата) или невидена убавина (во ликовната уметност), обликува дотогаш невиден симбол и значење, композиција и конструкција, убавина и естетско задоволство, кое ја има смислата самото во себе. Обичниот материјал од кој се создадени нашите животни приказни, во секоја нова приказна во литературата „оживува”, небаре го доживуваме за првпат чудото на животот.

Границите на вештачката интелигенција во однос на човечкото творештво

Колку и да се банализира уметноста во масовната култура, таа сепак има жилавост која произлегува од фактот што уметноста е секогаш симбол и знак. Токму таа финална цел на секое уметничко дело, кое француските авангардисти ја нарекоа „l'art pour l'art", Бенјамин во еден контекст ја именува „негативна теологија” на уметничкото творештво. Таа во уметничкото дело ја изговара, но и веднаш ја крие во себе својата тајна. Затоа што уметноста нема живот без тоа што Кандински го нарекуваше „духовното” во неа. Бидејќи „аурата” на уметничкото дело, всушност, е тајната и единственоста на  творечката личност.

Дури ни современата ВИ не ќе може да прави ништо „ex nihilo“, затоа што не е демијург, туку орудие и машина, сметачки, инструменален ум, но не и творечки ум. Таа може да создава нови дела, ползувајќи ги веќе постоечките уметнички дела, создадени од конкретни, неповторливи и непредвидливи творечки луѓе.  

Оваа колумна го изразува личното мислење на авторот и може да не се совпаѓа со редакцискиот став на македонската редакција на Дојче Веле или со ДВ во целина.