„Od Louise Bourgeois do Yoko Ono. Biżuteria autorstwa artystek” to przekonujący dowód, że niewielka forma potrafi nieść wielkie znaczenia. To pierwsza w Niemczech tak szeroko zakrojona ekspozycja poświęcona biżuterii tworzonej przez kobiety, artystki sztuk wizualnych XX i XXI wieku. To jednocześnie ważny głos w dyskusji o roli kobiet w historii sztuki.

Performans noszony na ciele

Na wystawie pokazano ponad sto prac autorstwa 45 artystek o międzynarodowej renomie. Wystawa nie jest uporządkowana chronologicznie, a gabloty są raz większe, raz mniejsze, dostosowane do wielkości biżuterii.

Wiele prac jest unikatowych, inne były noszone przez same artystki, niektóre zostały wydane w limitowanej serii, a jeszcze inne były pracami na zamówienie: od ikon surrealizmu, takich jak Meret Oppenheim czy Dorothea Tanning, przez twórczynie związane z nurtem konceptualnym, jak Louise Bourgeois czy Alicja Kwade, aż po współczesne artystki eksperymentujące z formą, materiałem i znaczeniem, jak Joana Vasconcelos. Nie zabrakło Yoko Ono, Sophie Taeuber-Arp czy Niki de Saint Phalle.

Lista nazwisk robi wrażenie. Każdy z prezentowanych obiektów to nie tylko ozdoba, lecz kondensacja artystycznej postawy – mała rzeźba, performans noszony na ciele, osobista narracja zapisana w metalu, tkaninie czy tworzywie sztucznym.

Prezentowane obiekty ukazują ogromne bogactwo form i postaw artystycznych. Obok minimalistycznych, niemal ascetycznych pojawiają się formy ekspresyjne, organiczne, czasem prowokacyjne lub ironiczne. Wiele z nich podejmuje tematy tożsamości, pamięci, cielesności i relacji społecznych, inne badają granice między sztuką a rzemiosłem, między przedmiotem użytkowym a samodzielnym dziełem sztuki.

Biżuteria staje się tu narzędziem narracji i nośnikiem komunikatu – osobistego, politycznego, emocjonalnego. Przykładem jest broszka w kształcie pająka zaprojektowana przez Louise Bourgeois, jednej z największych postaci sztuki nowoczesnej i współczesnej. Najbardziej znana jest z wielkoformatowych rzeźb oraz instalacji inspirowanych własnymi wspomnieniami i doświadczeniami. Gigantyczne pajęczyce to obraz jej ukochanej matki, która zmarła, gdy Louise miała 22 lata. Symbolizują macierzyństwo i opiekuńczość, a z drugiej strony – drapieżną siłę. Pająk nawiązuje też do zajęcia matki, która tkała gobeliny.

Innym przykładem jest pierścionek w kształcie płyty gramofonowej zatytułowany „Imagine Peace”, zaprojektowany przez Yoko Ono jako hołd dla Johna Lennona. Yoko Ono jako twórczyni konceptualna i międzynarodowa artystka grupy Fluxus, jest znana jako działaczka na rzecz pokoju i praw człowieka. Pierścionek ten jest więc również apelem o pokój, niczym kultowy utwór „Imagine” jej zamordowanego męża.

Kuratorowana przez Petrę Hesse i Lenę Hoppe wystawa świadomie zrywa z utrwalonym, męskocentrycznym spojrzeniem na historię biżuterii artystycznej. Zamiast traktować ją jako margines „wielkiej sztuki”, ekspozycja stawia ją w centrum refleksji nad twórczością XX i XXI wieku. Biżuteria jawi się tu jako medium równorzędne wobec rzeźby czy instalacji – intymne, ale jednocześnie publiczne, bliskie ciału, a zarazem zdolne do wyrażania uniwersalnych idei.

Przesunięcie granic sztuki

Biżuteria często ma bezpośredni związek z rzeźbami, instalacjami, obrazami danej artystki, dzięki czemu jej prace łatwo tu rozpoznać. Jak te Niki de Saint Phalle: nie pokazano jej chyba nasłynniejszego motywu, czyli „Nany” (postać radosnej i bardzo kolorowej, dynamicznej kobiety o bujnych kształtach), ale delikatne broszki w kształcie węży, które jednak pasują do całości dzieła pod względem kolorystyki i formy.

Ciekawa jest również praca docenianej na całym świecie, a urodzonej w Katowicach, artystki konceptualnej, Alicji Kwade. Zaprojektowała kolekcję „GoldVolks”, czyli kubiczne zawieszki, które odzwierciedlają przeliczoną na jednego mieszkańca wagę rezerw złota 97 państw. Na wystawie w Kolonii między innymi znajduje się praca, która obrazująca zbiorową wagę zasobów złota Libii. Jest też praca „Złoty nosek” – projekt charytatywny na rzecz organizacji Atoké, która zajmuje się opieką nad sierotami i porzuconymi dziećmi w Beninie. To złoty amulet, przedstawiający w skali 1:1 nos ośmiomiesięcznego niemowlaka, który symbolizuje ideę, że dziecko może pomóc innemu dziecku.

Istotnym wątkiem wystawy jest również eksperyment materiałowy. Artystki sięgają po tradycyjne techniki jubilerskie, ale równie chętnie po nietypowe surowce lub innowacyjne metody pracy: tworzywa przemysłowe, elementy organiczne, przedmioty znalezione. W ten sposób przesuwają granice tego, czym może być biżuteria i jaką rolę może pełnić w sztuce współczesnej. Są więc złoto, kości mamuta, emalia, muszle, skóra węża, ale także pozłacany srebrny pierścień Meret Oppenheim z kawałkiem cukru w środku. 

Proces twórczy bywa równie ważny jak jego efekt – często to właśnie ślad pracy, gestu czy przekształcanie materii nadaje obiektom ich znaczenie. Niezależnie od tego, czy dzieła powstały własnoręcznie, czy we współpracy z wyspecjalizowanymi rzemieślnikami, zawsze pozostają ściśle związane z indywidualną praktyką artystyczną autorek.

Szerszy kontekst największej kolekcji

Wystawa w MAKK wpisuje się w szerszy kontekst prezentacji kolekcji muzeum, które posiada jedną z najważniejszych na świecie kolekcji biżuterii – od starożytności po współczesność. „Od Louise Bourgeois do Yoko Ono” stanowi rozwinięcie i pogłębienie głośnej ekspozycji „Fascynacja biżuterią. 7000 lat sztuki jubilerskiej”, ukazując tym razem historię medium przez pryzmat kobiecego doświadczenia i twórczości. To także próba przepisania historii biżuterii na nowo, z uwzględnieniem głosów, które długo pozostawały na marginesie; oddania głosu artystkom, których prace przez dekady bywały traktowane jako kaprys, zabawa lub ciekawostka.

„Od Louise Bourgeois do Yoko Ono” to nie tylko przegląd imponujących obiektów, lecz przede wszystkim opowieść o wolności twórczej i sile indywidualnego głosu. W Kolonii biżuteria przestaje być dodatkiem – staje się językiem sztuki, który mówi o świecie, ciele i tożsamości z niezwykłą intensywnością.

Wystawa w Muzeum Sztuki Użytkowej (MAKK) w Kolonii, zatytułowana „Von Louise Bourgeois bis Yoko Ono. Schmuck von Künstlerinnen", potrwa do 26 kwietnia 2026 roku.

Chcesz skomentować ten artykuł? Dołącz do nas na Facebooku! >>