Ikony w Muzeum Pergamońskim
26 marca 2007
Na początku XX wieku nie doceniano jeszcze znaczenia ikon jako dokumentów określonej epoki kulturalnej. W Kościele wschodnim, a szczególnie w prawosławnym obrządku bizantyjskiego odgrywały bardzo ważną rolę. Obrazowały sceny z Biblii lub z życia świętych. Służyły wzbudzeniu w wiernych szacunku i bojaźni oraz tworzeniu egzystencjalnej więzi między patrzącym i przekazywaną treścią, a pośrednio między wiernym i Bogiem.
Ikony ze zbioru Velemezisa dokumentują istnienie bizantyjskiej tradycji kulturalnej po podbiciu Konstantynopola przez Osmanów w roku 1453. Lecz ta sztuka post-bizantyjska rozwijała się różnie w zależności od regionu. Inaczej w Rosji, inaczej na Bałkanach, inaczej w Azji Mniejszej, inaczej w Palestynie i Afryce Północnej, czy w regionach Grecji pod panowaniem wenecjan.
Jeszcze przed upadkiem Konstantynopola, uczeni i artyści opuszczali stolicę Bizancjum i grecki ląd, aby schronić się na Krecie, która od roku 1204 była pod władaniem wenecjan. Jak ukazują ikony, powstał w ten sposób świat obrazów, w których przetrwało dziedzictwo bizantyjskie, ulegające po części także asymilacji – opowiada dyrektor berlińskiego Muzeum Bizantyjskiego.
- „Zauważa się jednak wyraźne zbliżenie Grecji do Zachodu i silne zachodnie wpływy: renesansowe, barokowe, zagrażające surowej kanonizacji. Interesujące jest tropienie tych związków ze sztuką bizantyjską, realizmem, aż do powolnej dominacji elementów zachodnich w technice malarskiej czy w kolorycie” - Arne Effenberg.
Aż do opanowania Krety przez Osmanów w roku 1669, wyspa ta była centrum malarstwa ikon. Po dziś dzień znanych jest jeszcze 200 malarzy, którzy w okresie weneckim zaopatrywali nie tylko rynek lokalny, lecz także i włoski. W archiwach dotrzeć można do źródeł mówiących o wielkim wzięciu tych artystów. Mieli dobre kontakty z Wenecją i innymi opanowanymi przez nią terenami, a szczególnie Dalmacją. Wszystkie te okoliczności nie pozostały bez wpływu na ich twórczość.
Najsłynniejszy XV-wieczny kreteński malarz Andreas Ritzos malował postacie świętych na ikonach w stylu bizantyjskim, stosując czyste kolory: czerwony, niebieski, lub złoty, lecz w tle posługując się elementami zachodnimi: na przykład włoskim pejzażem. I jak się okazuje nie w Hiszpanii, gdzie żył później, lecz już na ojczystej wyspie Krecie Domenikos Theotokopoulos, znany później jako El Greco, rozwinął swój szczególny styl - wyjaśnia kuratorka wystawy i znawczyni kultury bizantyjskiej, wskazując na „Mękę Pańską”.
- „Byliśmy przekonani, że to, co El Greco namalował w Toledo w Hiszpanii, powstało pod wpływem malarstwa włoskiego, lub pod wpływem hiszpańskiego mistycyzmu i katolicyzmu; że te właśnie elementy złożyły się na jego bardzo indywidualny styl. Ale na podstawie tego obrazu możemy stwierdzić, że jego geniusz był jeszcze większy niż do tej pory przyjmowano. Swój styl rozwinął już na Krecie, gdy jeszcze pisał ikony. Technika, jaką tu stosował zwiastuje przyszłe obrazy. W historii sztuki jest przeważnie odwrotnie: Jeżeli chcemy ocenić jakieś dzieło, spogląda się na wcześniejsze prace artysty. Szuka się podobieństw we wcześniejszych obrazach. Ale tu proces ten jest odwrotny: obraz wcześniejszy porównuje się z późniejszymi” – opowiada Nano Chatzidaki.
Obok 47 ikon po raz pierwszy prezentowane są także tak zwane wzory dla malarstwa ikonowego pochodzące z Muzeum Benaki w Atenach. Są to nieznane jak do tej pory wzory, które przez artystów przenoszone były na deski. Są to obiekty XVIII- i XIX-wieczne o dużych formatach –wyjaśnia kurator Christos Margaritis.
- „Mieliśmy pomysł, aby pokazać niemieckiej publiczności, jak przebiegał proces malowania ikon, i że ikony nie zawsze były obiektami, które wychodziły spod pędzla geniusza, czy w wyniku religijnego natchnienia, lecz że były to także produkty rzetelnej, warsztatowej pracy” – opowiada specjalista.