د دغي ناروغۍ عمومي نخښي دا دي چي له ټوخی سره خلط ملگری وي او په خلط کي لږ وينه هم وي، د سينې قفس يې درد کوي، ضعف باندي راځي، وزن بايلي، تبه يې کيږي او ريږدي او د خوب پرمهال خولې کوي. د نري رنځ ناروغي د هوا له لاري له يو کس څخه بل ته انتقالیږي.

د خوراک کمښت يا خوارځواکي، خراب روغتيايي شرايط، رواني فشار، سختي ناروغۍ لکه اچ آی وي او ايدز يا حتی د شکري ناروغي هم د بدن د معافيت سيستم کمزوری کوي او په نري رنځ اخته کېدو ته لاري پرانيزي.

د نري رنځ ناروغي په ټولو هيوادونو کي سته. د روغتيا نړیوال سازمان د کارپوهانو د ارزوني له مخي په دغي ناروغۍ د نوو اخته سوو کسانو۵۶سلنه يوازي په شپږو هيوادونو کي دي: هند، اندونيزيا، چين، نايجريا، فليپين او پاکستان. په يادي ناروغۍ د نوو اخته سوو ۱۰،۴ ميليونو کسانو له ډلي څخه په سلو کي ۴۵ يې په جنوبي آسيا او په سلو کي ۲۵ يې په افريقا کي دي.

د نري رنځ ناروغۍ له اپيدمۍ سره مبارزه او موثره شېوې واکسين او د ناروغۍ تشخيص او درملنه ده. په دې خاطر نو په ځانگړې توگه بيا د دغي ناروغۍ له پاره د واکسین په برخه کې ډيره پانگونه اړينه ده. د دغي ناروغۍ له پاره واکسين نژدې سل کاله مخکي جوړ سوی دی. له ۱۹۹۸م کال راهيسي د روبرت کوخ انستيتوت د دغه واکسين د کارولو توصيه نه کوي.

که د يوه انسان په بدن کي د پاتوژن باکتريا مقدار ډير وي نو د سل يا نري رنځ ناروغۍ درملنه يې ستونزمنه وي. پاتوژن هغه باکترياوي دي چي په دارو سره نه کنتروليږي. د دغو باکترياوو لرونکي کسان ځانگړي درملني ته اړتيا لري. دغه درملنه ۲۱ مياشتي دوام کوي او د دې مصرف د پرمختيا په درشل کي هيوادونو له پاره ډېر گران دی.

ملگرو ملتونو په ۲۰۱۵م کال کي اعلان وکړ چي موخه يې تر ۲۰۳۰م کاله پوري د نري رنځ ناروغۍ صفر کول دي. د روغتيا نړيوال سازمان بیا ويلي دي چي د نوي واکسين په راتگ سره کيدای سي تر ۲۰۳۵م کاله پوري دغه هدف ته ورسيږي.

حبوبات او نباتي دانې لکه نخود، لوبيا او دالونه هم په آسانۍ سره تیاريږي او هم د روغتيايي پلوه ډېر ګټور دي. دا حبوبات د ديابيت يا شکر د مخنيوي، د زړه د ناروغيو د خطر د کمولو، د وزن په کمولو کې د مرستې او کولسترول يا د وينې غوړ د کمولو په دليل د پام وړ ګرځيدلي دي. که څه هم چې حبوبات د پرمختګ په درشل کې په ولاړو هېوادونو کې د خوړو په برخه کې ښه والي بالقوه وړتيا لري خو بيا له پامه غورځول کيږي.

د حبوباتو د ګټو ليست ډېر اوږد دی. حبوبات ډېر فايبر لري، د کم غوړو لرونکي پروتين لري او له جلاتينو پاک دي. دا نباتي دانې د خوراک د بنسټيزو عنصرونو لکه وسپنې، پوتاشيم، مګنيزيم او جست سرچينه هم دي. په دې ترتيب حبوبات د هغو کسانو له پاره چې قوت بخښوونکو خوراکونو ته لاس نه لري، يوه ډېره ښه غذايي منبع ده.

په کانګو، رواندا، هند او يو شمير نورو هيوادونو کې د یوې زراعتي پروسې له لارې د لوبيا نوي ډولونه ته وده ورکول کيږي چې وسپنه پکې ور ډېره شوې ده. په هغو سيمو کې چې د وګړو يو پر دريمه برخه یې د وسپنې د کمښت سره مخامخ وي، دا ډول لوبيا کولی شي د هرې ورځې ۴۵ سلنه غذايي اړتيا تامين کړي.

د مشيګن پوهنتون د پرمختګ په حال کې اقتصادونو د برخې استاده پروفيسره مايويش مارديا وايي چې حبوبات کولی شي د پرمختګ په درشل کې د ولاړو هيوادونو د مشکلاتو په حل کې مرسته وکړي. حبوبات نه يوازې مناسب غذايي خاصيت لري، بلکې ارزان دي او په آسانۍ سره وده هم کوي. دا همدا راز د غوښې په پرتله چاپیريال ته هم کم زيان رسوي.

د ملګرو ملتونو په حواله د حبوباتو له لارې د پروتينو د تامين بيه له شيدو څخه د همدومره مقدار د پروتينو له پاره يو پر پنځمه برخه کمه ده. پر دې سربیره د ۵۰۰ ګرامو حبوباتو د توليد له پاره د ۱۲۰ ليترو په شا او خوا کې اوبو ته اړتيا ده، په داسې حال کې چې د غوا د ۵۰۰ ګرام غوښې له پاره ۷۰۰۰ ليتره اوبه مصرفیريږي.

حبوبات په عمومي توګه په هغو ځايونو کې کيږي چې د اوبو پرمختللي سيستمونه او د کيمياوي موادونو لویې زيرمې نه لري. دا په دې معنا ده چې حبوبات ښايي په هغو سيمو چې نور بوټي پکې نه شي کرل کيدلی، خلکو ته ګټه ورسوي.

له اوږدې مودې راهيسې انسانان له حبوباتو څخه استفاده کوي. لرغون پوهانو په اناتوليا يعني نننۍ ترکيه کې د نخودو او دالونو د توليد نخښې موندلي دي چې آن تر میلاد ۷۰۰۰ تر ۸۰۰۰ کاله پخوا وخت سره تړاو لري.

حبوبات د انسان د فرهنګ د برخې په توګه په هنر کې هم کارول شوي دي. رنګولي هغه هنر دی چې ريښې یې په هند کې دي او په هغه کې د رنګ شويو شګو، ګلانو د پاڼو او همدا راز له لوبيا او دالونو کار اخيستل کيږي او په مرسته یې پر ځمکه پيچلي ډيزاينونه او شکلونه جوړيږي. په دې انځور کې د هند بیرغ د دالو او وريجو په کارولو سره جوړ شوی دی.

حبوبات په څو ډوله کاريږي او سړی کولی شي د سهار په ناشته او غرمې ډوډۍ او نورو خوړو په تیارولو کې یې وکاروي. حبوبات د يوه صحي عنصر په توګه په کيکونو او نورو خوږو شيانو او آن په مشروباتو کې کارول کيږي.