د دې بریدونو د تلفاتو په هکله څه نه دي ويل شوي. خو د سوریې د حکومت په اپوزیسیون کې ځینو سرچینو د آلمان خبري آژانس ته ویلي دي چې د بریدونو له امله سوریايي او ایراني پوځیانو ته درنه مرګ ژوبله اوښتې ده، خو د جزئیاتو په هکله یې معلومات وړاندې نه کړل.
انځور: Getty Images/AFP/L. Beshara
«ایران، ایران، ایران»
بل لوري ته د یکشنبې په ورځ د اسرائیلو دفاع وزیر اویګدور لیبرمن ژمنه کړې وه چې دوی دا حق لري چې په سوریه کې ځینې هدفونه په نښه کړي. د هاریتڅ په نامه یوې اسرائیلۍ ورځپاڼې په خپله یوه رپوټ کې د اسرائیلو د دفاع وزیر په حواله لیکلي چې نوموړي ویلي: «موږ هیڅ اراده نه لرو چې پر سوريه برید برید وکړو او یا هم د سوریې په داخلي چارو کې مداخله وکړو.» یادې ورځپاڼې د لیبرمن په حواله وړاندې لیکلي: «خو که څوک داسې فکر کوي چې دا امکان لري چې پر اسرائیلو به توغندي وتوغول شي یا پر اسرائیلو او یا هم زموږ پر الوتکو برید وشي، په دې صورت کې له شک پرته موږ به متقابل ځواب ورکړو او موږ به په پوره ځواک سره ځواب ورکړو.» لیبرمن بیا وړاندې زیاته کړې ده چې اسرائیل درې ستونزې لري او هغه ایران، ایران، ایران دي.
نوموړي همدا راز ویلي دي چې ایران نه یوازې د اسرائیلو، بلکي د ټولې سیمې د بې ثباته کولو په هڅه کې دی. د اسرائیلو د دفاع وزارت ویلي دي چې وګورئ چې په یمن، لبنان، عراق او سوریه کې څه روان دي.
انځور: Getty Images/AFP/L. Beshara
د خطر اشتباهي زنګونه
د اپریل میاشتې په ترڅ کې د سوریې دولتی رسنۍ تر دې وړاندې هم د حمص په سیمه او دمشق ښار په ځینو سیمو کې پر پرتو دولتي هدفونو باندې د ورته بریدونو خبرونه خپاره کړي ول. خو د رپوټونو تر خپریدو وروسته بیا د سوریې پوځ اعلان وکړ چې هیڅ بریدونه نه دي شوي، او د خطر یوه اشتباهي زنګ د هوايي ځواکونو د دفاعي سیستم د فعالیدو سبب شوی وو.
دغه اشتباهي رپوټ وروسته له هغې خپور شو چې دمشق ته څیرمه د سوریې د حکومتي ځواکونو له خوا د کیمیاوي وسلو د شکمن برید په ځواب کې د امریکا متحدو ایالاتو په مشرتوب فرانسې او بریتانیا د سوریې پر ځینو حکومتي هدفونو باندې هوايي بریدونه وکړل.
د روان کال د اپریل میاشتې په پیل کې، د سوریې په حمص ښار کې پر «ټي ۴» دولتي پوځي هوايي اډې باندې د هوايي برید په پایله کې لږ تر لږه اووه سوريايان او اوه ایرانیان ووژل شول. سوریه او ایران چې په خپلو کې نږدې متحدین دي، د دې برید مسئولت اسرائیلو ته راجع کړی وو. په ځواب کې اسرائیلو هيڅ و نه ويل. يعنی نه ئې رد او نه ئې هم مسئوليت ومانه.
زموږ له آرشیف څخه:
په سوريه کي څوک جنگيږي؟
په۲۰۱۱م کال کي د بشار اسد پر ضد سوله ايزه مظاهرې د حکومت تر تند غبرگون وروسته په تاوتريخوالي واوښتې، کورنۍ جگړه پيل سوه او وروسته بيا دغه جگړه د سيمي او نړيوالو قدرتونو له خوا په بيابتي جگړې واوښته.
د سوريې په کورنۍ جگړه کي د اسد ځواک کمزوري
د سوريې انتظامي او امنيتي ځواک د اعتراضونو په مهارولو و نه توانېد او پوځ مداخلې ته مجبوره سو. د سوريې پوځ چي اصلي دنده ئې ظاهراً د سرائيلو له گواښونو سره مبارزه وه، د کورني جنگ ډېر لږ تجريبه ئې لرله.
انځور: picture-alliance/AP Photo
د سوريې پوځ او د اسد رژيم ملاتړي
د سوريې پوځ چي په ۲۰۱۱م کال کي ئې شمېر ۳۰۰زرو کسانو ته رسېد د کورني جنگ په لومړيو کلونو کي ډېر تلفات لرل. د کارپوهانو په نظر اوس به د سوريې د پوځ شمېر ۱۰۰زره وي.
انځور: picture-alliance/dpa
د سوريې آزاد پوځ
د ۲۰۱۱م کال په مارچ مياشت کي د اسد رژيم د اعتراض کوونکو په سرکوبه ولو پيل وکړ. خو لږ وروسته ځيني ناراضي پوځيان بيا له مخالفانو سره ودرېدل او د مظاهره کوونکو د ملاتړ په موخه ئې د سوريې آزاد پوځ جوړ کړ.
انځور: Getty Images/AFP/N. Al-Kathib
د خلکو راټولېدنه
تر سوله ايزه مظاهرو وروسته د جنگ په تودېدو سره د مظاهره کوونکو ډېر له افراطيانو سره يو ځای سول.
انځور: Reuters
د «اسلامي دولت» (داعش) په نوم ډله
د «عراق او شام اسلامي دولت» ډله (داعش) چي وروسته ئې نوم «اسلامي دولت» سو، لومړی په عراق کي جوړه سوه او ډېر ژر سوريې سوريې ته خپلي پوځي او سياسي شبکې وغځولي او د ډېرو مهمو سيمو په نيولو سره ئې ځان په دغه هيواد کي مطرح کړ.
انځور: picture-alliance/dpa
وسله والي افراطي ډلي
د تروريستي شبکې القاعدې پرضد نړيوالي مبارزې په ۲۰۱۲م کال کي په سوريه کي د دغي ډلي فعاليت ډېر کمزور کړ او دغه ډله ډېر ژر پر څو ښاخو ووېشل سوه چي يوې ئې د «جبهه فتح الشام» په نوم په سوريه کي سر راپورته کړ. په سوريه کي نوري افراطي ډلي هم فعاليت کوي.
انځور: picture alliance/ZUMA Press/M. Dairieh
په سوريه کي د روسيې پلی ځواک
روسيې چي په لومړي سر کي د اسد رژيم ته وسلې ورکولې او پوه سول چي د اسد حکومت د قدرت موازنه پر خرابېدو ده ډېر ژر ئې په دغه هيواد کي پوځي حضور ته لاره خلاصه کړه. په ۲۰۱۵م کال کي روسيې د سوريې په جنگ کي برخه واخيستله.
که څه هم چي د اوباما په وخت کي د امريکا سياست له سيمي څخه وتل وو، خو په عراق او سوريه کي د داعش حضور د امريکا شتون اړين کړی. په سوريه کي د امریکا توغندويي بريد وښوله چي دوی هم غواړي په سوريه کي اغېزمن پاته سي.
ايران د اسد رژيم يو له اصلي متحدانو څخه دئ. ايران د سيمي له قدرتونو سره په سوريه کي په يوه نيابتی جنگ اخته دی.
انځور: Atta Kenare/AFP/Getty Images
د ايران مستقیمه مداخله
حسين همداني د ايران د سپاه يو قوماندان چي په سوريه کي وژل سوی دی. ايران تر اوسه له سوريې سره په پوځي او اقتصادي برخه کي په ميلياردو ډالره مرسته کړې ده.
د سوريې په کړکېچ کي د ترکيې رول ډېر مهم او پېچل دئ. په سوريه کي د ناآراميو په پيل سره اردوغان د اسد د مخالفانو ملاتړ پيل کړ.
انځور: Getty Images/AFP
په سوريه کي د ترکيې د ځواکونو عملیات
ترکيې هم لکه ايران فکر وکړ چي په دغه هيواد کي بې له پوځي مداخلي وضعيت د دوی په گټه نه اوړي. له يوې خوا له اسد سره مخالفت او له بله اړخه د کردي ډلو واک ته رسېدل د ترکيې له پاره د سردرد جوړ کړی.
انځور: picture-alliance/dpa
په فارس خليج کي عربي هيوادونه
که څه هم د سعودي عربستان په مشرتوب په فارس خليج کي عربي هيوادونو سوريې ته پوځونه نه دي لېږلي، خو د «اسلامي جبهې» جوړيدل چي مخامخ د عربستان څخه مرستي ترلاسه کوي خپله يو څه دي. قطر او متحد امارات هم په خپل وار سره په سوريه کي د اسد د مخالفانو ملاتړ کوي.
انځور: Reuters/Saudi Press Agency
د لبنان حزب الله
د لبنان حزب الله ډله هم د سوريې په جنگ کي اخته ده. حزب الله چي سړی ويلای سي په لبنان او سيمه کي د ايران پوځي بازو دی، نه ئې سوای کولای چي د سوريې په جنگ کي بې طرفه پاته سي.
انځور: J. Eid/AFP/Getty Images
افغان او پاکستاني شيعه پوځيان
ايران له عراق سره په جنگ کي تجربه پيدا کړه چي د خپلو اهدافو له پاره کولای سي شيعه ډلي و کاروي. په دوی کي «لشکر فاطميون» دله چي له افغان شيعه گانو څخه جوړه ده تر ټولو مهمه ده. يوه بله ډله بيا د «گروه زينبيون» په نوم د پاکستاني شيعه گانو ده. دغه ډلي د ايران په سپاه قدس پوري مربوط دي.
انځور: MEHR
له کوباني ښاره د کردانو دفاع
په کوباني ښار کي له داعش سره په جگړه کي کردانو وښووله چي دوی له افراطيانو سره په جگړه کي ښه متحدان دي. ترکيه بيا په سیمه کي د کردانو د نفوذ زياتېدو سخت مخالف دي.
انځور: picture-alliance/dpa/S. Suna
د سوريې کردان
د سوريې کردان چي د اسد خاندان د حکومت پر مهال له حقوقو بې برخي ول، دغه سیاسي تحولات پخپله گټه کاروي. کردان د اسد رژيم او نورو افراطي ډلو پرضد سخت مقاومت کړی دئ.
انځور: picture alliance/AP Photo
اسرائیل
اسرائيلو له سوريې حکومت سره د مخالفت سره سره تر اوسه د اسد رژيم د مخالفانو ملاتړ کړی نه دئ. دوی يوازي د ايران او حزب الله ډلي د وسلو په زېرمو بريدونه کړي دي. د سياسي چارو کار پوهانو په خبره د سوريې له کړکېچه تر ټولو زياته اسرائيلو گټه اخيستې ده.