يو شمېر افغانان ولي له قضايي نظامه سرټکوي؟
۱۳۹۱ اسفند ۹, چهارشنبه![Symbolbild Gericht Gesetz Waage und Richterhammer Sebastian Duda - Fotolia 42719114 gavel; judge; judicial; juridical; justice; law; lawyer; legal; legally; wood; wooden; litigation; arbitrate; auction; authority; court; courthouse; courtroom; crime; criminal; equality; guilt; hammer; hit; innocence; isolated; judgment; magistrate; mallet; object; order; prosecution; punish; punishment; rule; sentence; symbol; symbolic; trial; tribunal; truth; verdict; white; wisdom](https://static.dw.com/image/16215792_800.webp)
سیمه يیزي شوراګاني او نور ناقانوه ګروپونه ډیری وختونه داسي پریکړي هم کوي چې بشري حقونه پکښې تر پښولاندي کیږي او ورته له لویه سره پام نه نیول کیږي.
د افغانستان د شفافیت د څار سازمان ( انتیګریتي واچ) مشر يما ترابي نن چهار شنبه په کابل کي خبريالانو ته وويل، پلټني ښيي چې په ځینو مواردو کې خپلمنځي اختلافات د رسمي محکمو پر ځای تر ډېره په ناحکومتي محکمو او سیمه ییز شوراګانو کې اواريږي:
«زموږ څېړني ښيي، هغه لانجې چي د ځمکو پر سر رامنځ ته شوي وي او حکومت ته يې مراجعه کړې وي، له دوی څخه چې کومې پیسې د هغوی د کار د خلاصون له پاره غوښتل کیږي ډېري زیاتي دي، ځکه نو خلک نادولتي ادارو ته ورځي، چې هلته هم ځیني شوراګانې شته، لکه اولسي شوراګانې، صحرايي محکمې او د طالبانو محاکم.»
د افغانستان عدلي او قضایي نظام له څو کلونو راهیسي له دې تورونو سره هم مخامخ دی، چې گويا مالي فساد پکښې ډير دی.
په افغانستان کې د روڼوالي د څار اداره دارنګه وايي، په دې وروستیو دوو اوونیو کې يې په کاپیسا او بامیانو کې پلټنو ښوولې ده چې یوازي ۱۴سلنه قضيې دولتي محکمو ته وړاندي شوي وې.
د ترابي په خبره ډېرې هغه قضیې چې دولت ته نه وړاندي کېږي، د ځینو لاملونو لکه د ولسوال په کور یا هم د قاضي په شخصي دفتر کې پلټل کیږي، چې دا کار خپله د روڼوالي بهیر اغېزمنوي.
وسله وال طالبان هم په افغان دولت کې له دغي تشي په ګټي اخیستنې سره د عدالت د رامنځ ته کولو په لټه کې دي او له همدې لاري یې په خلکو کې ډېر نفوذ هم موندلی.
د کابل د سروبي ولسوالۍ يو تن اوسېدونکی چي خپل نوم محمد غياث ښيي وايي چې په قضايي ادارو کې له فساد څخه شکایت کوي وايي په اداره کې د فساد له کبله دوی و دودیزو شورګانو او طالباني محکمو ته مراجعه کوي:
«زه درته وایم د هر قاضي نوم درته اخلم چې له زما څخه یې د یوې حقوقي لانجې د اوارولو په برخه کې پیسې غوښتې وي، که نو شل کاله بند يې راته را کاوه.»
په افغانستان کې د روڼوالي د څار اداره وايي، چي د دغې ادارې د موندنو له مخې په دولتي ارګانونو کې عدلي او قضايي ادارې تر ټولو فاسدې ادارې دي.
د حقوقي چارو کارپوه زمریالی افغاني وايي، اوبه له پاسه خړي دي، ځکه نو خلک طالبانو او دودیزو شوراګانو ته مخه کوي ځکه هغوي بډي نه اخلي. هغه وايي: «په قاضايي نظام کې بیروکراسي ډيری خلک له دې بېزاره کړي دي چې د خپلو لانجو د حل له پاره دوی ته مراجعه وکړي. هغه خلک چې پیسې او زور لري فيصلې د هغوی په ګټه پای ته رسیږي.»
خو د افغانستان د عدليې وزارت وايي چي دوی د قضايي سمون له پاره له نړیوالو مرستندویو ملکونو سره په ګډه یو لړ لويي پروژې پيل کړي دي چې له مخې به یې تر ډيره ځايه د فساد او قانون ماتوني مخنيوی وکړي.