وروسته له هغې چې آلمان او څلورو نورو اروپايي هېوادونو د اروپايي اتحادیې له بهر د رد شویو پناه غوښتونکو لپاره د ایستلو د مرکزونو د جوړولو جنجالي طرحه مخته یوړه، اوس د راپورونو له مخې پرېکړه شوې ده.
ټاکل شوې ده د دوشنبې (د ۲۰۲۶ کال د نومبر ۱۶مه) په ورځ پنځه اروپايي اتحادیې غړي هېوادونه له روانډا سره د مهاجرت یوه هوکړه اعلان کړي. د فرانس پرس خبري اژانس ته د ډیپلوماتیکو او نورو باخبره سرچینو له مخې، روانډا ښايي د داسې لومړي ایستلو مرکز کوربه شي.
د ایستلو مرکزونه څه دي؟
د ایستلو په دغو مرکزونو کې، چې «Return Hubs» بلل کېږي، هغه پناه غوښتونکي ځای پر ځای کېږي چې په اروپايي اتحادیه کې یې د پناه غوښتنې غوښتنلیک رد شوی وي، خو خپلو اصلي هېوادونو ته یې شړل ممکن نه وي. د دې مرکزونو د جوړېدو لپاره اړینه ده چې یو یا څو اروپايي هېوادونه له یوه درېیم هېواد سره هوکړه وکړي.
د دغو مرکزونو حقوقي بنسټ د اروپايي اتحادیې د بېرته ستنولو مقرره ده، چې د اروپايي پارلمان او غړو هېوادونو استازو د روان کال په جون میاشت کې پرې موافقه کړې وه.
له مقررو سره سم، کوربه هېواد باید د نړیوالو قوانینو له مخې د بشري حقونو نړیوال معیارونه مراعات کړي. دغه مقرره د اروپايي اتحادیې د مهاجرت د سختې شوې تګلارې برخه ده.
د اکتوبر په پیل کې د اروپايي اتحادیې غړو هېوادونو د کډوالۍ د نویو سختو مقرراتو وروستۍ تصویب هم وکړ چې د ایستلو د مرکزونو جوړولو زمینه برابروي.
آیا دا قانوني اقدام دی؟
د دې طرحې د قانوني مشروعیت موضوع لا هم په بشپړه توګه نه ده روښانه شوې. د روان کال په اپریل کې د اروپايي عدالت محکمې یوې حقوقي ارزونې ویلي وو چې لږ تر لږه په البانیا کې د ایټالیا د ایستلو مرکزونه د اروپايي قوانینو خلاف نه دي.
په ارزونه کې راغلي چې د اروپايي اتحادیې قوانین په اصل کې غړو هېوادونو ته د خپلې خاورې څخه بهر د دې ډول مرکزونو د جوړولو مخه نه نیسي. خو شرط دا دی چې هلته مېشت کسان حقوقي ملاتړ، ژبنۍ مرستې او له خپلو کورنیو او اړوندو چارواکو سره د اړیکو ساتلو امکان ولري.
کومې نیوکې مطرح دي؟
د بشري حقونو بنسټونه او کلیسایي ادارې خبرداری ورکوي چې دغه طرحه کولی شي مهاجرت جرم ته ورته وښيي. د نړیوال ژغورنې کمېټې (IRC) استازې مارتا ویلاندر ویلي چې داسې ښکاري لکه اروپايي مقرره د اروپايي اتحادیې له خاورې بهر په زندان ته ورته ځایونو کې د خلکو ساتل عادي کوي.
نیوکه کوونکي وایي خلک ښايي هغو هېوادونو ته ولېږدول شي چې پکې د ځورونې، شکنجې او یا نورو جدي خطرونو امکان شته. کاریتاس خیریه بنسټ ویلي چې اغېزمن خلک ښايي د «خپلسرو او نامحدود توقیف» له امله په یوه «حقوقي خړ زون» کې پاتې شي. د ماشومانو د حقونو سازمان «Save the Children» هم خبرداری ورکړی چې دغه مرکزونه د ماشومانو د حقونو د پراخو سرغړونو خطر لري.
دغه هم ولولئ: د آلمان د مهاجرت کمیسار روانډا ته د کډوالو د اخرج پلان وړاندې کړی
د اولاف شولڅ د پخواني ایتلافي حکومت پر مهال هم د دریمو هېوادونو طرحه ارزول شوې وه. د آلمان د کورنیو چارو وزارت د ۲۰۲۴ کال د جولای د معلوماتو له مخې، کارپوهانو د دغو مرکزونو لګښتونه د خپل هېواد دننه د کډوالو د ساتنې په پرتله ډېر لوړ بللي وو.
شل کاله تر مخه په روانډا کې تر سره شوي نسل وژني تر نن ورځې نړۍ په شوک کې پریښې ده. په ۱۹۹۴م کال کې نړیوالې ټولنې په ځانگړې توگه ملگرو ملتونو او فرانسې خلک یوازي پریښول.
انځور: Timothy Kisambiraد ۱۹۹۴م کال د اپریل میاشتې پر شپږمه نیټه نامعلومو کسانو د روانډ د ولسمشر جوینال هابي یاریمانا، الوتکه په پلازمینه کیگالي کې د ناستې پر وخت په توغندي وویشتله. هابي یاریمانا، د برونډایي ولسمشر او نور اته تنه په دغه پیښه کې ووژل شول. په دغه ورځ بیا نو عام وژنه پیل شوه، چې درې میاشتي یې دوام وکړ. د پيښه د شاوخوا ۸۰۰ زره رونډایانو د ژوند په بیه تمامه شوه.
د ولسمشر د وژلو تر پیښې وروسته د هوتو قبیلي افراطیانو د لږکۍ قبیلې توتسي په له منځه وړلو پیل وکړ او د هوتو قبیلي هغه خلک چې د دوی پر وړاندې خنډ وو، هم ووژل. دغه وژنې په منظم شکل تنظیم شوي وې او تر ټولو زیات د بشري حقونو فعالان، خبریالان او سیاستوال په نخښه کیدل. د اپریل میاشتې پر اوومه نیټه په لومړنیو قربانیانو کې لومړۍ وزیره آگاته اوویلینگیییمانا، شامله وه.
په داسې حال کې چې په پلازمینه کیگالي او ټول هیواد کې به د ورځې په زرونو انسانان وژل کیدل، د بلجیم او فرانسې ځانگړو ځواکونو له دغه ځای څخه ۳۵۰۰ بهرنیان راوویستل. د اپریل میاشتې پر ۱۳مه نیټه د بلجیم د پراشوټي قطعې ځواکونو په پلازمینه کیگالي کې د دویچه ویله د خپرونو له مرکز څخه ۷ آلمانان او د هغوی کورنۍ وژغورلې. د ۱۲۰ ځایي کارکوونکو له ډلې څخه ۸۰ تنه د دغه عام وژنې څخه ژوندي پاته شول.
د ۱۹۹۴م کال په جنوري میاشت کې د ملگرو ملتونو د شنو خولیو کاناډایي قوماندان رومیو دلایر، په اصطلاح د توتسي قبیلې د نابودۍ د پلان په هکله معلومات تر لاسه کړي ول. دغه خبرداری چې بیا وروسته «د نسل وژنې د فکس» په نامه یاد شو د جنورۍ میاشتې پر ۱۱مه نیټه ملگرو ملتونو ته استول شوی وو، خو هغه له پامه غورځول شوی وو.
د ملي کولینس په نوم راډیو (RTLM) او د «کانگورا» په نوم اوونیزې مجلې د توتسي قبیلې پر وړاندې نفرت ته لمن وهله. د کانگورا اوونیزي مجلې لا په نویمه لسیزه کې د توکمپالنې په اړه خپروني وکړې. ملي کولینس راډیو چې د پاپ میوزیک او سپورت د سندرو له پاره مشهوره وه، نسل وژنې ته نوره هم لمن وهله او هره ورځ به یې د توتسي قبیلې د خلکو د وژنو له پاره غږ کاوه.
په پلازمینه کیگالي کې پاول روسسا باگینا، چې د ملي کولینس په نوم د هوټل منجیر وو تر زرو زیات کسان په دغه هوټل کې پټ ساتلي ول. وروسته له هغې چې د بلجیم منجیر له دغه هیواده ووت باگینا د هغه ځای ناستی شو. د هوتو ملیشو ته د ډیرو الکحولو او پیسو په ورکولو سره هغه په دې توانیدلی وو چې په هوټل کې پټ کسان و نه وژل شي. په یو شمیر نورو ډیرو ځایونو کې چې خلکو پنا اخیستي وه هغوی له نسل وژنې څخه بچ پاته نه شول.
پخپله کلیساوي نور خوندي ځایونه نه ول. پلازمینې کیگالي ته څیرمه د نتاراما په کلیسا کې شاوخوا ۴۰۰۰ سړي، ښځې او ماشومان په تبرونو، چړو او ساتولونو سره ووژل شول. نن ورځ دغه کلیسا د یادون د ډیرو څلو څخه یوه ده.
د فرانسې حکومت د هوتو له رژیم سره نزدې اړیکې جوړې کړې. کله چې د روانډا د وطنپالې جبهې (RPF) په نوم د یاغیانو ډلې د نسل وژني عاملین پر شا کړل نو په جون میاشت کې د فرانسې پوځ مداخله وکړه. دې دا امکان برابر کړ چې د نسل وژنې مسئول سرتیري او ملیشې له خپلو وسلو سره زایر یا د کانگو نني دیموکراتیک جمهوریت ته وتښتي. هغوی تر نن ورځې پورې د رونډا له پاره یو خطر گڼل کیږي.
د دغه نسل وژنې پر مهال د توتسي او هوتو په میلیونونو رونډایان گاونډیو هیوادونو تانزانیا، زایر او یوگنډا ته وتښتیدل. یوازې زایر ته دوه میلیونه کسان کډه شول. په دغو کسانو کې د پوځ او د نسل وژني پخواني سرتیري هم شامل ول او د رونډا د آزادۍ له پاره د دیموکراتیک قوت (FDLR) په نوم ملیشه یې جوړه کړه او تر نن ورځې پورې په ختیځ کانگو کې د ناکراریو سبب دي.
د روانډا د وطنپالې جبهې (RPF) د ۱۹۹۴م کال په جون میاشت کې د کلیسا مخې ته گزمې کولې په عین وخت کې هغوی د نسل وژنې له عاملینو څخه د دغه هیواد ډیري برخی ونیولې او هغوی یې تیښتې ته مجبوره کړل. خو د بشري حقونو ټولنو پر دوی باندي هم له بشري حقونو څخه د سرغړوني تورونه ولگول، خو تر نن ورځې په دې هکله کوم څوک مسئول گڼل شوی نه دی.
د روانډا د وطنپالې جبهې (RPF) مشر جنرال پاول کاگامي د ۱۹۹۴م کال د جولايي میاشتې پر ۱۸مه نیټه د حکومتي ځواکونو پر وړاندي د جگړې پای ته رسولو اعلان وکړ. یاغیانو پلازمینه او یو شمیر نور مهم ښارونه کنترولول. تر هغه وروسته یې یو مؤقتي حکومت جوړ کړ. له ۲۰۰۰مېلادي کال راهیسې کاگامي د رونډا ولسمشر دی.
په دغه هیواد کې نسل وژنې کابو دریې میاشتې دوام وکړ. ډیری قربانیان په تبرونو وژل شوي. يوه گاونډي به خپل بل گاونډی واژه. لارې کوڅې د ماشومانو او لویانو د جسدونو او یا هم د بدن د غړو اندامونه څخه ډک ول. داسې کومه کورنۍ دې نه وي چې هغه له دغه نسل وژنې څخه اغیزمنه شوې نه وي.
کوم اروپايي هېوادونه دا طرحه مخته وړي؟
آلمان، ډنمارک، هالنډ، اتریش او یونان له افریقايي او نورو هېوادونو سره د ایستلو د مرکزونو د جوړولو په اړه خبرې کړې دي. د سپتمبر په پیل کې په کوپنهاګن کې په یوه غونډه کې پرېکړه وشوه چې تر کال پای پورې له یوه غیر اروپايي هېواد سره په دې اړه هوکړه وشي.
ایټالیا په البانیا کې د ورته مرکزونو له امله مخکښ هېواد ګڼل کېږي. خو ځینې نور اروپايي هېوادونه، لکه فرانسه، د دغسې مرکزونو ملاتړ نه کوي.
د فرانسې ولسمشر ایمانویل مکرون د جون په میاشت کې ویلي وو: «زه باور لرم چې دا نه اغېزناک دي او نه زموږ له اصولو سره سمون لري.»
په بریتانیا کې هم د ۲۰۲۴ کال پر مهال د ورته یوې طرحې لغوه کېدل اعلان شول، وروسته له هغې چې سترې محکمې هغه «غیر قانوني» بللې وه.
د ایستلو مرکزونه به چېرته جوړ شي؟
د روان کال د اګست په پای کې د روانډا حکومت تایید کړې وه چې د آلمان او یو شمېر نورو اروپايي هېوادونو استازو ورسره د ایستلو د مرکزونو په اړه خبرې کړې دي.
د رسنیو د راپورونو له مخې، ایټالیا هم له روانډا سره د ورته هوکړې لېوالتیا ښودلې ده. د احتمالي ځایونو له ډلې یو د ګاشورا ترانزیټي مرکز یادېږي چې د پلازمېنې کیګالي شاوخوا ۶۰ کیلومتره لرې موقعیت لري.
دغه هم ولولئ: المان یو دریم هیواد ته د پناغوښتنې پروسې د انتقالولو ارزونې ته دوام ورکوي
هلته له ۲۰۱۹ کال راهیسې هغه کډوال ځای پر ځای شوي چې په لیبیا کې بند پاتې وو. د روان کال په پیل کې د آلمان د پراختیا وزارت له روانډا سره پلان شوې حکومتي مشورې لغوه کړې وې.
د دې پرېکړې لامل په کانګو دیموکراتیک جمهوریت کې د M23 ډلې هغه عملیات بلل شوي وو چې د روانډا له ملاتړ سره تړل کېدل. د روانډا تر څنګ یوګانډا او ازبکستان هم د احتمالي کوربه هېوادونو په توګه یاد شوي وو.
خو د ډیپلوماتانو او د خبرو اترو د باخبره سرچینو په وینا، اوس روانډا د دې طرحې تر ټولو قوي نوماند بلل کېږي.
