ایران خبرداری ورکړی دی چې امریکا باید هر ډول احتمالي اټومي موافقې ته د رسیدو په خاطر خپلې «غیر ضروري او تر اندازې ډیرې غوښتنې» ترک کړي. د عمان په منځګړیتوب روان مذاکرات د جګړې د مخنوي له پاره وروستۍ هڅې بلل کیږي.
د ایران د بهرنیو چارو وزیر عباس عراقچي ویلي دي چې په مذاکراتو کې د پرمختګ له پاره مقابل لوری باید له جدیت او واقع بینۍ څخه کار واخلي.
په ژنیف کې له وروستیو خبرو اترو وروسته هغه وویل چې په مذاکراتو کې د اټومي پروګرام او بندیزونو د ختمولو په برخه کې «مهم پرمختګ» شوی دی او تمه کیږي چې راتلونکی پړاو به له یوې اونۍ څخه هم په لږه موده کې پیل شي. تخنیکي خبرې اترې په ويانا کې د ملګرو ملتونو د اټومي انرژۍ په اداره کې شوې دي.
بل لور ته د امریکا ولسمشر دونالد ترمپ پر ایران په اروپا او سیمه کې د امریکایي پوځي اډو د په نښه کولو توان درلودونکو توغندیو د جوړولو تور لګولی دی او ویلې یې دي چې تهران «خطرناکې اټومي ارادې» لري.
ایران دغه تورونه «ستر درواغ» بللي دي او خپل دریځ یې بیا تکرار کړی دی چې د دغه هیواد اټومي پروګرام د سوله ایزو موخو له پاره دی.
د امریکایي رسنیو په حواله کیدای شي امریکا له ایران څخه د خپلو درو اټومي مرکزونو د لمنځه وړلو او امریکا ته د غني کړای شوو یورانیمو د سپارلو غوښتنه وکړي. همدارنګه امریکا د تهران د بالستیک توغندیو پر پروګرام او په سیمه کې د وسله والو ډلو پر ملاتړ هم د بندیزونو غوښتونکې ده.
ایا ایران خپل اټومي پروګرام جاري ساتلی شي؟
01:24
This browser does not support the video element.
ایران په ډاګه کړې ده چې مذاکرات باید یوازې د اټومي پروګرام پر محور وي. په سیمه کې د تشنج زیاتیدو سره هم مهاله امریکا په خپل پوځي حضور کې هم د پام وړ زیاتوالی رامنځته کړی دی.
په مدیترانې کې د نړۍ تر ټولو ستره الوتکې لیږدونکې بیړۍ «یو اِس اِس جیرالډ آر فورډ» ګمارل شوې ده. دا په داسې حال کې چې د «یو اِس اِس ابراهام لنکن» په ګډون له لسو ډیر سمندري بیړۍ لادمخه په منځني ختیځ کې موجود دي.
د ایران ولسمشر مسعود پزشکیان ویلي دي چې ایران هیڅ کله د اټومي وسلو ترلاسه کولو اراده نه لري. خو په وروستي ځل مذاکرات هغه وخت ناکامه شول چې اسرائیل پر ایران بریدونه وکړ او ۱۲ ورځنۍ جګړه پیل شوه، په کوم کې چې امریکا هم د ایران پر اټومي تاسیساتو بمبارۍ کړې وې.
د شنونکو په خبره روان مذاکرات یوه نازک پړاو ته داخل شوي دي، چیرې چې دیپلوماتیک او پوځي فشار مهمهاله روان دی او د هر ډول غلط اټکل له امله په سیمه کې یوه پراخه شخړه را ټوکیدلی شي.
د ايران او عراق د جگړې ۴۰ کاله تیر شول
د ایران او عراق ترمنځ جگړه د منځني ختیځ تر ټولو اوږده او خونړۍ شخړه وه چې اته کاله یې دوام وکړ او کیمیاوي وسلې هم په کې کارول شوې وې. د دې جگړې له امله په سیمه کې فرقه ايز ويش هم زيات شو.
له دې جگړې پنځه کاله مخکې په ۱۹۷۵م کال کې د هغه وخت مرستیال ولسمشر صدام حسین او د ایران د پادشاه ترمنځ یو تړون لاسلیک شوی وو، چې په هغه کې د سرحدي شخړې د حلولو کوښښ شوی وو. خو د بغداد حکومت پر ایران تور لگولی وو چې په هرمز تنگي کې یې پر دریو ټاپوگانو د برید پلان جوړ کړی وو. ایران او متحده عربي امارات دواړه د دغو ټاپوگانو د مالکیت ادعا کوي.
انځور: Gemeinfrei
د اوبو مهمه سرچينه
د ۱۹۸۰م کال د سپټمبر په ۱۷ نیټه د عراق حکومت د الجزایر تړون لغوه اعلان کړ او د ۲۰۰ کیلومترو په اوږدوالي د شط- العرب پر سیند یې د خپل کنترول غوښتنه وکړه. د خلیج دغه مهم سیند د دجلې او فرات د رودونو له یوځای کیدو څخه رامنځته شوی دی.
انځور: picture-alliance/AP Photo/N. al-Jurani
پر ښارونو او بندرونو بمباري
د عراق ولسمشر صدام حسین د ایران پر هوایې ډگرونو بمبارۍ وکړې چې په هغې کې د تهران هوایي ډگر هم شامل وو. د دې ترڅنگ عراقي ځواکونو پر ایراني تاسیساتو او د نفتو پر زیرمو هم بمبارۍ وکړې. د جگړې په لومړۍ اونۍ کې د عراقي پوځ له مقاومت سره مخامخ نه شو او د قصر شرین او مهران ترڅنگ یې سویلي ختیځ بندر خرمشهر هم تر خپل کنترول لاندې راوستل. دا هغه ځای دی چیرې چې شط- العرب له سمندر سره یوځای کیږي.
انځور: picture-alliance/Bildarchiv
گډ دښمن
په دې جگړه کې عربي هیوادونو د عراق ملگرتیا وکړه. په ځانگړي توگه سعودي عربستان او کویت سره دا ویره موجوده وه چې هسې نه ایران په منځني ختیځ کې ټول اکثریت شعیه میشته هیوادونه تر خپل نفوذ لاندې را ولي. لویدیځ هیوادونه هم له عراق سره مل وو او هغو پر صدام حسین د وسلو پلورل شروع کړل.
انځور: Getty Images/Keystone
د ایراني پوځیانو ځوابي عملیات
د ایراني ځواکونو ځوابي بریدونه د عراق له پاره حیرانونکي ثابت شول. ایراني ځواکونو په دغو عملیاتو کې خرمشهر بندر بیرته تر خپل کنترول لاندې راوست. عراق د اوربند په اعلانولو سره خپل ځواکونه بیرته را وبلل. خو ایران اوربند ونه مانه او د عراق پر ښارونو یې بمباري پیل کړه. په ۱۹۸۴م کال په اپریل کې د دواړو هیوادونو پوځیانو پر ښارونو بریدونه وکړل. په دې توگه د دواړو هیوادونو ۳۰ ښارونه ته سخت زيان ورسيده.
انځور: picture-alliance/dpa/UPI
د کیمیاوي وسلو استعمال
عراق په دې جگړه کې کیمیاوي وسلې هم وکارولې. په ۱۹۸۴ م کال کې ایران دا تور ولگاوه چې وروسته بیا ملگرو ملتونو هم دا تائید کړی وو. په ۱۹۸۸م کال کې هم عراقي ځواکونو کیمیاوي وسلې وکارولې. ایران ادعا وکړه چې عراق د ۱۹۸۷ م کال په جون کې د ایران په سردشت ښار کې د د زهرجن گازو برید وکړ، په داسې حال کې چې د ۱۹۸۸کال په مارچ میاشت کې د عراق په کردي سیمه کې د حلبجه کې یې عراقي سیمې په نښه کړل.
انځور: Fred Ernst/AP/picture-alliance
اوربند
د ۱۹۸۸م کال په جولای کې د ایران مذهبي مشر آیت الله علي خامنه اي د ملگرو ملتونو د امنیت شورا له خوا د اوربند غوښتنه ومنله. په دې جگړه کې د وژل شویو کسانو د دقیق شمیر په اړه تائید شوي ارقام شتون نه لري، خو د اټکل له مخې لږ تر لږه ۶۵۰ زره کسان په دې شخړه کې وژل شوي دي. دواړو هیوادونو د ۱۹۸۸م کال په اگست میاشت کې د اوربند اعلان وکړ.
انځور: Sassan Moayedi
نوی فصل
کله چې په ۲۰۰۳ م کال کې امریکایي ځواکونو د عراق د ولسمشر صدام حسین حکومت نسکور او واکمنۍ ته د پای ټکې کیښود، په منځني ختیځ کې یو نوی فصل پرانیستل شو. له هغه وخت راهیسې د ایران او عراق ترمنځ اړيکې مخ پر ښه کیدو شوې. اوس دواړو هیوادونو نه یوازې په اقتصادي برخه کې، بلکې په کلتوري او ټولنیزو برخو کې هم خپلمنځي اړیکې بهتره کړي دي.
