U Centralnoafričkoj Republici, u maloj opštini Sveti Andrej de Bimbo, blizu glavnog grada Bangija, vernici se već tri godine okupljaju na bogosluženjima Rusko pravoslavne crkve.

Među njima je i Patrik (38). Bio je član Rimokatoličke crkve pre nego što je prešao u Rusku pravoslavnu crkvu. Za DW kaže: „Pristupio sam ovoj crkvi jer mi se sviđaju biblijska učenja, način na koji nam se obraćaju i kako nas duhovno prate kroz molitvu. Kroz ovaj prelaz osećam da se u mom životu dešava pozitivna promena.“

I Oliv (35) je srećna što je članica ove nove crkvene zajednice: „Dopao mi se način propovedanja u pravoslavnoj crkvi jer dobro podučavaju. Svi poštujemo istog Boga i osećam se dobro uz propoved i način razgovora u ovoj crkvi.“ Mada se liturgija služi na ruskom „to nije problem, jer postoje prevodioci koji nam pojašnjavaju ono što je rečeno na ruskom.“

Sveti Andrej de Bimbo vodi otac Marsel Vojemava. Prethodno je bio sveštenik Grčke pravoslavne crkve. Pravoslavne crkve su geografski organizovane u patrijaršije: Afrika se smatrala delom Aleksandrijske patrijaršije i stoga je pripadala Grčkoj pravoslavnoj crkvi. Međutim, Vojemava brani teološku autentičnost svoje nove crkve na radio stanici Lengo Songo, koja je bliska Rusiji i stoga pod sankcijama EU.

„Ovde imamo pravu dogmatsku teologiju. Pravoslavna crkva se sastoji od autokefalnih crkava, od kojih svaka ima svoju lokalnu tradiciju. Ono što ih razlikuje je pre svega jezik bogosluženja.“

Prema njegovom mišljenju, Ruska pravoslavna crkva zasnovana je na univerzalnim apostolskim vrednostima: „Ići svuda, to je univerzalnost crkve, apostolat. To čini pravoslavnu veru i Nikejsko-carigradski simbol vere, koji su crkva i crkveni oci verno sačuvali.“

Crkva kao „meka moć“ Rusije u Africi

Mala opština Sveti Andrej de Bimbo samo je jedna od mnogih u Africi u kojima je Ruska pravoslavna crkva pustila korene. Ona stalno širi svoje prisustvo u Africi: prema podacima crkve, postoji 350 crkvenih opština u preko 30 zemalja.

U zemljama kao što su Južna Afrika, Tanzanija, Uganda ili Kenija grade se bogomolje čiji enterijeri liče na crkve u Sankt Peterburgu i nemaju ništa zajedničko sa lokalnim religijskim tradicijama.

Međutim, Regina Elsner, rimokatolička teološkinja i profesorka na Univerzitetu u Minsteru, ističe da je proteklih godina verovatno nastalo manje novih crkava Africi nego što to prikazuje ruska nacionalna crkva.

„Ruska pravoslavna crkva se jasno mora oceniti kao deo ruske meke moći“, kaže Elsner u intervjuu za DW. „To sigurno ne znači da cela crkva uvek zastupa samo državne interese.“

Ali od 1950-ih godina crkva tesno sarađuje sa državom u mnogim oblastima. Od tada je crkva izgradila široko međunarodno prisustvo, kako kroz opštine i crkvene strukture, tako i kroz predstavništva u međunarodnim telima, odnosno pri Ujedinjenim nacijama, kao i Evropskoj uniji u Strazburu ili Ženevi, navodi Elsner.

„U Africi je Ruska pravoslavna crkva dugi niz godina prisutna pre svega u ruskim diplomatskim predstavništvima. Od 2022. godine to prisustvo je prošireno sopstvenom crkvenom strukturom i tvrdnjom da je ona jedina, prava pravoslavna crkva za afrički kontinent.“

Suptilno lobiranje za ruske interese

Uticaj ruske crkve pri tome nije toliko direktna ruska propaganda, već više suptilno lobiranje za ruske interese, naglašava teološkinja. Dve teme su centralne:

„Kao prvo, Rusija i Ruska pravoslavna crkva su već godinama aktivni zaštitnici progonjenih hrišćana u mnogim afričkim zemljama“, kaže Elsner. Malo koja druga zemlja se međunarodno toliko založila za ovu temu, što je ruskoj strani donelo velike simpatije među progonjenim hrišćanima.

S tim je povezan i nastup ove crkve protiv takozvanog liberalnog zapadnog kolonijalizma:

„Ruska crkva ovde koristi i dodatno pothranjuje već prisutan otpor prema demokratiji i zapadnoj politici ljudskih prava, naročito među vernicima i postojećim afričkim crkvama, čime legitimiše rusko prisustvo na kontinentu“, ističe Elsner.

Iako broj opština procenjuje kao mali, Elsner u njihovom prisustvu vidi „geopolitički značaj“ i smatra da u međunarodnom kontekstu crkva može snažno da utiče na odnos glasova.

Moskva protiv Aleksandrije

Širenje rusko-pravoslavne vere stoji u konkurenciji sa Grčkom pravoslavnom crkvom u Aleksandriji, u Egiptu. Aleksandrijska patrijaršija, prema rečima Elsnerove, datira još iz trećeg veka i nadležna je za celu Afriku.

Sve do 2019. godine, aleksandrijski egzarhat i Ruska pravoslavna crkva imali su dobre odnose; postojala je stroga podela u pravoslavnom svetu. Male grčko-pravoslavne crkvene opštine bile su uspostavljene uglavnom u severnoj Africi, ali i u Keniji, i vekovima su bile netaknute

To se promenilo 2019. godine: tada je patrijarh Teodor II aleksandrijski priznao nezavisnu Pravoslavnu crkvu Ukrajine – nakon čega je Sinod Ruske pravoslavne crkve prekinuo evharistijsku zajednicu sa episkopatom Aleksandrijske crkve. „Za Moskvu je to bilo ravno aneksiji“, kaže teološkinja Elsner.

Crkva i vojska kao deo ruske strategije 

Ruska pravoslavna crkva, koju vodi Kiril I, zastupa rusku ideologiju u inostranstvu, ministarstva su tesno umrežena sa crkvom, a vlast Vladimira Putina od toga profitira strateški.

Prema proceni beloruske teološkinje i politikološkinje Natalije Vasilevič, širenje uticaja je pre svega zasluga Leonida Gorbačeva koji je bio na čelu Ruskog pravoslavnog egzarhata u Africi od 2021. do 2023. godine.

„Njegov uspon bio je tesno povezan sa opštim ruskim prisustvom na kontinentu, uključujući mreže oko pokojnog osnivača Vagnera Jevgenija Prigožina i privatne vojne strukture Vagner. U tom kontekstu, on je pokušao da proširi uticaj Moskovske patrijaršije u Africi pod maskom crkvene misije, kao i sopstveni uticaj“, kaže Vasilevič za DW.

Formalni povod za ovu intervenciju bila je odluka Aleksandrijske patrijaršije da prizna pravoslavnu crkvu u Ukrajini.

Predstavnici Ruske pravoslavne crkve izabrali su jednostavniji i agresivniji put protiv Aleksandrijske crkve: usmerili su svoje napore protiv same Aleksandrijske crkve i ciljali na njeno sveštenstvo, opštine i infrastrukturu, navodi Vasilevič. „U praksi je to značilo odvlačenje već postojećih pravoslavnih sveštenika i opština od Aleksandrijske crkve, umesto građenja nečeg novog.“

To je, na primer, značilo pružanje utočišta sveštenicima koji su u sukobu sa svojim episkopima. Vasilevič je uverena: „Ove aktivnosti Ruske pravoslavne crkve na kontinentu su duboko destruktivne za afričko pravoslavlje: one iskorišćavaju finansijsku slabost afričkih zajednica i odvlače sveštenstvo i zajednice materijalnim podsticajima, što zapravo dovodi do tenzija u zajednicama.“