Aleviti čine oko 13 odsto muslimana koji žive u Nemačkoj. Pripadnici ove verske zajednice izvorno su živeli u seoskim zajednicama u Anatoliji. Svoju veru i obrede prenosili su pre svega usmenim predanjem. No, iseljavanjem iz ruralnih područja koje je u Turskojpočelo 1950-ih godina, sa urbanizacijom i migracijom u Evropu, raspale su se i mnoge alevitske seoske zajednice. Na mnogim mestima je izgubljeno i znanje o alevitskoj veri.

Alevizam se razvija od 13. veka i danas je, nakon sunitskog islama, druga najveća verska zajednica u Turskoj, kojoj pripadaju Turci, Kurdi i pripadnici drugih etničkih manjina poput Zaza. 

Poštovaoci proroka Muhameda i prvog imama Alija

Njihova vera se razvila iz spoja predislamskih religija, šiitskih ideja i islamskog misticizma u samostalnu versku i religijsku zajednicu. Pored poštovanja proroka Muhameda, u središtu vere se nalazi i privrženost njegovom rođaku i zetu, prvom imamu Aliju, poštovanje dvanaest imama, kao i etički i mistični elementi.

Svoje ceremonije aleviti održavaju u takozvanim džem-kućama. U središtu njihovog verskog učenja nalaze se vrednosti poput humanizma, ravnopravnosti polova i tolerancije, koje se tradicionalno u zajednici prenose usmenim putem kroz priče, poučne pripovetke i pesme. 

U svojim obredima, na primer u „džem-ceremoniji“, bogosluženju u kojem zajedno učestvuju muškarci i žene, ili u „semah-ceremoniji“, u kojoj se vernici uz zvuke dugovratog žičanog instrumenta okreću u krugu. 

Progoni „nevernika“ sve do danas 

Alevizam se po tome razlikuje od sunitskog islama, zbog čega su aleviti u Osmanskom carstvu (od 1299. do 1922. godine) često bili progonjeni kao jeretici. 

Nepoverenje prema alevitima i njihova diskriminacija od strane sunitske većine nastavili su se i u modernoj Turskoj. To se odnosilo i na bektašije, sledbenike jednog od najvećih mističnih alevitsko-islamskih derviških redova iz Anatolije, čija je filozofija snažno oblikovana poštovanjem kalifa Alija. Tokom masakra u Dersimu 1937. i 1938. godine, na primer, turska vojska je ubila desetine hiljada alevita i uništila čitava sela.

Brojni pogromi nad alevitima devedesetih godina, a posebno podmetnuti požar u Sivasu 1993. godine, u kojem je poginulo 35 ljudi, označili su prekretnicu. 

Nauka i kulturna tradicija 

U Istanbulu, ali i u nemačkim gradovima poput Hamburga, Kelna i Berlina, gde živi mnogo radnika migranata iz Turske, osnovano je mnoštvo više ili manje politički angažovanih udruženja.

Danas u Nemačkoj postoji oko 200 lokalnih alevitskih organizacija. Većina njih okupljena je u krovnoj organizaciji Alevitska zajednica Nemačke, koja je u Severnoj Rajni-Vestfaliji i u Berlinu priznata kao pravno lice javne institucije. 

Alevitsko-bektašijski kulturni institut u Hauzen-Vidu, kao nevladina organizacija, teži da bude mesto okupljanja koje će povezivati nauku i kulturnu tradiciju.

Gilizor Džengiz je predsednica instituta i ujedno članica bektašijskog reda. „Naše načelo upravljanja je izreka muslimanskog mistika Hadžija Bektaša: 'Na kraju svakog puta je mrak ako to nije put znanja.' Tokom vekova nestalo je mnogo znanja o toj verskoj filozofiji i alevitskoj kulturi. To želimo da nadoknadimo našim proslavama i obrednim okupljanjima“, kaže Džengiz.

Od otvaranja instituta početkom 2026. godine važan deo čini je sve bogatiji arhiv istorijskih rukopisa, kao i video i audio snimaka verskih obreda i okupljanja. 

„Zajednici koja nema istoriju i sećanje na prošlost preti nestanak“, sažima ona i objašnjava kako su mnogi aleviti, iz straha od neprijateljstva i napada, spaljivali ili zakapali dokumente poput pisama i dnevnika.

Pouzdano znanje o religiji

Danas naučno proučavanje alevizma među alevitima u Nemačkoj nailazi na veliko interesovanje i podršku. To potvrđuje i Džem Kara, profesor alevitske teologije na Univerzitetu u Hamburgu: „Postoji velika potreba za pouzdanim i proverenim znanjem. Tu naučnici imaju posebnu ulogu“, kaže on.

Institut za alevitsku teologiju, koji je osnovao 2024. godine, jedan je od prvih takvih akademskih instituta u svetu. Obrazuje nastavnike za posebni hamburški model međukonfesionalne veronauke, kao i za konfesionalnu veronauku koja se predaje na drugim mestima, a prema planu, od 2027. obrazovaće i studente kojima teologija nije glavni predmet.

Nedovoljno istraženo područje

Uopšteno govoreći, alevizam je i dalje nedovoljno istraženo područje. „Dosad su postojala uglavnom pojedinačna istraživanja, najčešće u kontekstu osmanske i turske istorije“, kaže Markus Dresler, profesor savremenih turskih studija na Institutu za religijske nauke Univerziteta u Lajpcigu. On vodi dugoročni projekat „Alevitski arhiv: etnoistorija alevitskih zajednica u Anatoliji od 16. do 20. veka“, koji je pokrenut početkom 2026. godine i planiran je za period od 24 godine.

„Nastojimo da prikupimo podatke iz različitih izvora, da ih objedinitimo i učinimo čitljivim. Reč je o istorijskim podacima iz osmanskih registara, ali i o alevitskim rukopisima i dokumentima, materijalnoj kulturi poput natpisa na mauzolejima i nadgrobnim spomenicima, kao i o etnološkim podacima, odnosno onome što spada u usmenu istoriju“, objašnjava metodološki pristup svog interdisciplinarnog projekta.

Dugoročno proučavanje postojbine alevita u Anatoliji, omogućava naučnicima da preispitaju uvrežene teorije - pre svega onu o neprekidnom ugnjetavanju i diskriminaciji  

„Naravno da je bilo diskriminacije i ugnjetavanja alevita u Osmanskom carstvu. To postoji i danas. Ali to nije bilo neprekidno i nije se odnosilo na sve grupacije koje se danas nazivaju alevitima. Mora se posmatrati konkretan istorijski kontekst, region i specifične grupe“, objašnjava Dresler.