Mashindano ya Dunia ya Riadha yamekuwa miongoni mwa matukio makubwa zaidi ya michezo duniani, yakikusanya wanariadha bora katika mbio, miruko, kurusha vifaa na matembezi ya ushindani. Mashindano hayo hufanyika kila baada ya miaka miwili chini ya Shirikisho la Riadha Duniani, World Athletics.

Mashindano kamili ya kwanza yalifanyika Helsinki, Finland, kuanzia Agosti 7 hadi 14 mwaka 1983. Zaidi ya wanariadha 1,300 kutoka mataifa 153 walishiriki, wakifungua ukurasa mpya wa riadha nje ya Michezo ya Olimpiki.

Lakini wazo la kuanzisha mashindano hayo lilikuwa limejadiliwa kwa muda mrefu. Kuanzia mwaka 1913, shirikisho lililojulikana wakati huo kama International Amateur Athletic Federation, IAAF, liliuchukulia mchezo wa riadha katika Olimpiki kuwa sawa na mashindano ya dunia.

Kufikia miaka ya 1960 na 1970, wanachama wa IAAF walianza kutaka mashindano huru ambayo yangewakutanisha wanariadha bora duniani bila kutegemea Olimpiki. Migogoro ya kisiasa na kususiwa kwa baadhi ya Olimpiki kuliongeza umuhimu wa kuwa na mashindano tofauti.

Kutoka Olimpiki hadi mashindano huru

Olimpiki ya Montreal ya mwaka 1976 ilisusiwa na nchi nyingi za Afrika. Nchi hizo zilipinga kushiriki kwa New Zealand baada ya timu yake ya raga kufanya ziara nchini Afrika Kusini wakati wa utawala wa ubaguzi wa rangi.

Mwaka huo, IAAF iliandaa mashindano ya dunia ya matembezi ya kilomita 50 mjini Malmö, Sweden, baada ya mchezo huo kuondolewa katika ratiba ya Olimpiki. Mwaka 1980, mashindano mengine maalumu yalifanyika Sittard, Uholanzi, kwa mbio za wanawake za mita 3,000 na mita 400 kuruka viunzi, ambazo hazikuwa zimejumuishwa katika Olimpiki ya Moscow.

Hatua muhimu ilifikiwa mwaka 1978, wakati baraza la IAAF lilipoidhinisha kuanzishwa kwa Mashindano ya Dunia ya Riadha. Helsinki iliishinda Stuttgart kwa kura 11 dhidi ya sita katika kinyang’anyiro cha kuwa mwenyeji wa mashindano ya kwanza.

Rais wa IAAF wakati huo, Adriaan Paulen, alikuwa miongoni mwa watu waliolisukuma wazo hilo. Alitaka riadha ijenge mashindano yake yenye hadhi ya kimataifa na kupanua fursa za wanariadha nje ya Olimpiki.

Carl Lewis ang’ara Helsinki

Carl Lewis wa Marekani alikuwa miongoni mwa nyota wakubwa wa Helsinki 1983. Alishinda medali za dhahabu katika mbio za mita 100, kuruka mbali na mbio za kupokezana vijiti za mita 4 kwa 100.

Mwaka mmoja baadaye, Lewis alishinda medali nne za dhahabu katika Olimpiki ya Los Angeles, akifuata nyayo za Jesse Owens, aliyefanya hivyo katika Olimpiki ya Berlin mwaka 1936.

Sergey Bubka, aliyewakilisha Umoja wa Kisovieti wakati huo na baadaye Ukraine, alishinda taji la kuruka juu kwa kutumia fito. Ushindi huo ulikuwa mwanzo wa safari iliyomfanya kuwa mmoja wa wanariadha bora zaidi katika historia ya mchezo huo.

Marlies Göhr wa Ujerumani Mashariki alishinda mbio za mita 100 kwa wanawake, huku Jarmila Kratochvílová wa iliyokuwa Czechoslovakia akitwaa dhahabu katika mita 400 na 800.

Mwingereza Steve Cram alishinda mita 1,500 mbele ya wanariadha waliokuwa na majina makubwa kama Steve Ovett na Said Aouita wa Morocco. Aouita baadaye alitawala mbio za masafa ya kati na marefu na kushinda dhahabu ya mita 5,000 katika Olimpiki ya Los Angeles.

Mashindano yaanza kufanyika kila baada ya miaka miwili

Baada ya Helsinki 1983, mashindano yaliyofuata yalifanyika Roma mwaka 1987 na Tokyo mwaka 1991. Kuanzia Stuttgart 1993, yalianza kufanyika kila baada ya miaka miwili.

Stuttgart ilikuwa muhimu kwa riadha ya Afrika. Haile Gebrselassie wa Ethiopia alishinda taji lake la kwanza la dunia katika mbio za mita 10,000, mwanzo wa utawala wake katika mbio za masafa marefu.

Mashindano hayo pia yalikumbukwa kwa pambano kali la mita 100 kwa wanawake kati ya Gail Devers wa Marekani na Merlene Ottey wa Jamaica. Wote walirekodi muda sawa wa sekunde 10.82, lakini picha ya mwisho ilimpa Devers ushindi.

Katika mashindano ya Roma 1987, Ben Johnson wa Canada alishinda mita 100 kwa rekodi ya dunia. Hata hivyo, matokeo yake yalifutwa baadaye baada ya kukiri kutumia dawa zilizopigwa marufuku. Tukio hilo lilikuwa sehemu ya mwanzo wa mjadala mkubwa kuhusu matumizi ya dawa katika riadha.

Kutoka Tokyo hadi Marekani

Japan imeandaa mashindano hayo mara tatu: Tokyo mwaka 1991, Osaka mwaka 2007 na Tokyo tena mwaka 2025. Tofauti na ilivyoelezwa katika rasimu ya zamani, Osaka hayakuandaa mashindano mwaka 2003; mwaka huo mwenyeji alikuwa Paris, Ufaransa.

Canada ilikuwa mwenyeji mwaka 2001 kupitia mji wa Edmonton. Ujerumani iliandaa Stuttgart 1993 na Berlin 2009, ambako Usain Bolt aliweka rekodi za dunia za mita 100 na 200 ambazo bado zimeendelea kuwa alama muhimu katika historia ya riadha.

Marekani, licha ya kuwa moja ya mataifa yenye nguvu zaidi katika riadha, ilisubiri hadi mwaka 2022 kuandaa mashindano hayo kwa mara ya kwanza. Mashindano yalifanyika Eugene, Oregon, katika uwanja maarufu wa Hayward Field.

Budapest, Hungary, iliandaa mashindano ya mwaka 2023, yakifuatiwa na Tokyo mwaka 2025. Beijing, ambayo yaliandaa mwaka 2015, itakuwa mwenyeji tena kuanzia Septemba 11 hadi 19 mwaka 2027.

Nairobi kuandika historia ya Afrika

Nairobi imechaguliwa kuandaa Mashindano ya Dunia ya Riadha ya mwaka 2029 baada ya kuzishinda London, Munich na Rome. Hii itakuwa mara ya kwanza kwa mashindano hayo makubwa kufanyika barani Afrika.

Kenya haingii katika jukumu hilo bila uzoefu. Mombasa iliandaa Mashindano ya Dunia ya Mbio za Nyika mwaka 2007, huku Nairobi ikiandaa mashindano ya dunia ya vijana chini ya miaka 18 mwaka 2017 na ya vijana chini ya miaka 20 mwaka 2021.

Nairobi pia iliandaa Mashindano ya Riadha ya Afrika mwaka 2010. Uwanja wa Kasarani, unaofanyiwa ukarabati mkubwa kuelekea Kombe la Mataifa ya Afrika la mwaka 2027, unatarajiwa kuwa kitovu cha mashindano ya 2029.

Rais wa World Athletics, Sebastian Coe, amesema riadha imejikita katika maisha ya Kenya. Ametaja wanariadha kama Faith Kipyegon kuwa miongoni mwa nyota waliounda historia ya mchezo huo na kuipa Kenya heshima duniani.

Hata hivyo, Kenya italazimika pia kukabiliana na rekodi yake katika matumizi ya dawa zilizopigwa marufuku. Zaidi ya wanariadha 140 wa Kenya wamesimamishwa na Kitengo cha Uadilifu wa Riadha, AIU, tangu mwaka 2017.

Baada ya Nairobi, mashindano ya mwaka 2031 yatafanyika Munich, Ujerumani. Mpangilio wa Beijing, Nairobi na Munich unapeleka mashindano hayo katika mabara matatu mfululizo—Asia, Afrika na Ulaya.

Kwa Nairobi, mwaka 2029 hautakuwa tu nafasi ya kuandaa mashindano. Utakuwa wakati wa Afrika kuonyesha uwezo wake wa kuandaa tukio kubwa la kimataifa katika mchezo ambao wanariadha wake wameutawala kwa miongo kadhaa.