Rais wa Ghana, John Dramani Mahama, anataka kuwasilisha pendekezo hilo — linaloungwa mkono na nchi 40 wanachama wa African Union (AU) — katika United Nations mwezi Machi. Anarejelea msingi thabiti wa kisheria na "wajibu wa kimaadili usiopingika.”

Azimio hilo ni hatua ya kwanza tu, alisema pembezoni mwa mkutano wa AU mjini Addis Abeba mwishoni mwa wiki iliyopita. Kwa uungwaji mkono mpana wa AU, ukweli wa kihistoria kuhusu utumwa wa Transatlantiki lazima hatimaye utambuliwe — kama uhalifu mkubwa zaidi dhidi ya ubinadamu.

Wanahistoria wanakubaliana: biashara ya watumwa kati ya karne ya 15 na 19 — utekaji na usafirishaji wa mamilioni ya watu kutoka Afrika kwenda Amerika ya Kaskazini, Kati na Kusini — ilikuwa moja ya majanga makubwa ya historia ya mwanadamu.

Kwa makadirio, katika kipindi cha takriban miaka 400, zaidi ya wanaume, wanawake na watoto milioni 15 walihamishwa kwa nguvu. Vyanzo vingine vinataja kati ya milioni 12 hadi 12.8 waliotekwa. Takriban milioni 10.7 waliwasili Amerika wakiwa hai; kati ya milioni 1.5 na 2 walifariki wakati wa safari ya baharini.

Mahama aliwakumbuka mjini Addis Abeba wale waliokuwa wakiruka kutoka melini, wakichagua kufa, au waliotupwa baharini wakiwa wagonjwa na dhaifu.

Uhalali wa kihistoria na kisheria

Mtaalamu wa haki za binadamu wa Ghana, Dk. Kojo Asante wa Ghana Center for Democratic Development (CDD-Ghana), anaona msukumo huo kuwa ni mpango wenye "uhalali wa kihistoria na kisheria.” Katika mahojiano, anasisitiza kuwa biashara ya watumwa ya Transatlantiki iliathiri kwa kina nchi zilizohusika — athari zake zikidumu hadi leo.

Kwa muda mrefu, mataifa yamekuwa yakitafuta utambuzi na angalau msamaha kutoka kwa wahusika wa zamani. Kwa baadhi ya serikali, huu umekuwa mapambano ya kisiasa ya miongo kadhaa.

Nchini Ghana, suala hilo limekuwa kwenye ajenda kwa muda. Mahama si rais wa kwanza kuunga mkono madai ya fidia; mtangulizi wake Nana Akufo-Addo pia alilisimamia, anakumbusha Asante.

Hatua inayofuata: Fidia?

Mwaka uliopita, AU ilitangaza 2025 kuwa "Mwaka wa Haki kwa Waafrika kupitia Fidia.” Kwa mujibu wa azimio, fidia zinapaswa kueleweka kama nyenzo zinazoangalia mbele na kuhusishwa na maendeleo.

Hata hivyo, Mahama alisisitiza kuwa kwa sasa si suala la kiasi cha fedha, bali ni kutambua ukweli wa kihistoria. Masuala ya kifedha yatajadiliwa kwa wakati muafaka. Asante anaonya kuhusu vuguvugu linaloongezeka la upinzani, hasa katika duru za kihafidhina sana nchini Marekani. Katika muktadha wa sera za usalama za Donald Trump, kuna hoja kwamba kizazi cha sasa hakipaswi kuwajibika kwa matendo ya mababu zao.

Biashara ya watumwa ya Transatlantiki hivyo ni suala nyeti na lenye utata kisiasa — hasa kwa nchi zilizonufaika kiuchumi na utumwa na ukoloni.

Mtazamo wa jamii

Kwa mujibu wa Asante, vijana wengi wanaunga mkono mpango huo. Ingawa kwa baadhi yao suala hilo bado ni la kinadharia, vijana wa Ghana wenye hamasa ya kihistoria wanalitazama kwa uzito.

Hata hivyo, anaonya dhidi ya kuzingatia sana yaliyopita. Vijana wanatarajia zaidi utawala bora sasa. Haki ya kihistoria ni muhimu, lakini cha msingi ni jinsi viongozi wa leo wanavyotumia mamlaka yao na fursa wanazofungua. Changamoto nyingi barani Afrika ni za ndani, si matokeo ya ukoloni pekee.

Je, ni mashindano ya uhalifu?

Mahama alisema hakuna uovu mkubwa zaidi dhidi ya ubinadamu katika historia ya karibuni kuliko biashara ya watumwa. Wakosoaji wanauliza kama kauli hiyo inapunguza uzito wa maovu mengine kama Holocaust.

Asante anakataa hoja hiyo. Siyo orodha ya kulinganisha maovu, bali ni kutambua biashara ya watumwa ya Transatlantiki kama ilivyokuwa: tendo la kinyama lenye athari za kimataifa. Madhara yanayoendelea ya ubaguzi wa rangi yanaonyesha jinsi sura hiyo ya historia bado ni ya sasa. Kilicho muhimu ni utambuzi — na somo kwamba maovu kama hayo yasirudiwe.

Uwajibikaji wa Kiafrika

Mahama alisisitiza kuwa ukweli wa historia ya biashara ya watumwa lazima "usimuliwe kikamilifu.” Wakosoaji wanasema hilo linajumuisha pia jukumu la wasomi, wafanyabiashara na falme za Afrika waliokuwa wapatanishi. Wanahistoria wanaamini sehemu kubwa ya waliotekwa walifanywa watumwa na Waafrika wenzao kabla ya kuuzwa kwa wafanyabiashara wa Ulaya.

Asante anakubali kuwa hayo pia ni sehemu ya ukweli wa kihistoria. Aina za utumwa zilikuwepo katika jamii za Afrika kabla ya biashara ya Transatlantiki, na historia hiyo pia inapaswa kutambuliwa.

Ingawa haikuwa aina pekee ya utumwa barani Afrika, biashara ya Transatlantiki ilikuwa na athari kubwa zaidi za kiuchumi, kisiasa na kijamii, anasema Asante. Athari zake za kimataifa zinaendelea kuathiri mpangilio wa dunia hadi leo.

Wakati huo huo, anasisitiza: licha ya umuhimu wa kukabiliana na historia, viongozi wa Afrika wanakabiliwa na majukumu makubwa ya sasa na yajayo. Uwajibikaji wa maendeleo na utawala bora uko mikononi mwao.