Avrupa Birliği (AB) dışından birinin, Schengen alanına giriş ve oturum hakkını hızlıca satın alması ya da para karşılığında bir AB ülkesinin vatandaşı olması mümkün mü?

Belirli ülkelerde ve belirli koşullar altında evet, bu mümkün.

Örneğin Portekiz'de bu amaçla "Golden Visa" (Altın Vize) olarak adlandırılan uygulama bulunuyor. En az 250 bin euro yatırım yapma koşulunu yerine getiren yabancı göçmen adaylarına önce oturma izni, daha sonra ise talep etmeleri halinde Portekiz pasaportu veriliyor. Ancak hükümet şimdi koşulları değiştirdi. Yıllardır bekledikleri oturma iznini alamayan çok sayıda başvuru sahibi, bu nedenle dava açmaya hazırlanıyor.

ABD Başkanı Donald Trump'ın da bir milyon dolar karşılığında verdiği altın vizeler, Yunanistan, İtalya veya Letonya gibi çeşitli AB ülkelerinde de alınabiliyor. Teoride, ilgili ülkenin ekonomisine katkı sağlaması beklenen 50 bin ila 500 bin euro arasındaki yatırımlar karşılığında veriliyor. Ancak bu vizeler, ülkelerinde ve dolayısıyla yasal olarak AB'de bulunmasını istemedikleri şüpheli hatta suç geçmişi olan çok sayıda kişiyi çektiği gerekçesiyle tartışmalı kabul ediliyor.

Portekiz'de yeni bir yuva hayali

Portekiz 2012'den bu yana Altın Vize veriyor. İddialara göre, en azından başlangıçta Rus mafyasının bazı varlıklı mensupları ile Çinli suçlular da bu uygulamadan yararlandı. Üstelik bu kişiler çoğunlukla lüks gayrimenkullere yatırım yaparak büyük kentlerdeki konut fiyatlarını baş döndürücü seviyelere çıkardı.

Ancak başka örnekler de var. Örneğin Luke Strzegowski. 55 yaşındaki Amerikalı, dört yıl önce evini ve otomobillerini sattı, eşi Kristin ile kızları Emmy ve Kira'yı da yanına alarak Portekiz'e taşındı. Sintra kenti yakınlarındaki bir eve 350 bin euro, yani "sahip olduğu her şeyi" yatırdı ve Altın Vize başvurusunda bulundu:

"ABD'den ayrılmak istiyorduk. Oradaki siyasi ortam bize fazlasıyla gergin geliyordu ve çocuklarımız için güvenli bir yuva arıyorduk."

Beş yıl sonra kendisi ve ailesi için süresiz oturma iznine hatta Portekiz vatandaşlığına başvurabilmesi gerektiğini söylüyor ve ekliyor: "Büyük kızım 12 yaşında. Şimdiden Avrupa'da okumak isteyebileceği üniversitelere bakmaya başlamıştı."

Bitmek bilmeyen bekleme süreleri

Ancak her şey çok farklı gelişti: Strzegowski, yasaya göre 90 günlük bekleme süresinin ardından alması gereken ilk, henüz süreli oturma iznini hâlâ bekliyor. Strzegowski, "Güneş enerjisi sektöründe çalışıyorum, normalde çok seyahat etmem gerekir. Örneğin Münih'teki önemli bir fuara gitmem gerekiyor" diyor ve şöle devam ediyor: 

"Ama bunu yapamıyorum. Çünkü oturma izni olmadan Avrupa'da yasadışı durumdayım ve sadece Portekiz'de kalabiliyorum."

İlk izinden beş yıl sonra verilmesi öngörülen süresiz oturma izni de buna bağlı olarak daha uzun sürecek. İki ay öncesine kadar bir yıl içinde mümkün olan vatandaşlığa kabul için ise şimdi 10 yıl daha beklemesi gerekecek. Çünkü parlamentoda iktidar partileri PSD ve CDS, aşırı sağcı Chega partisiyle birlikte vatandaşlık yasasını bir çırpıda değiştirdi. AB dışındaki ülkelerin vatandaşlarının çoğu için vatandaşlığa kabul bekleme süresi beş yıldan on yıla çıkarıldı.

Göç etmek isteyenlere danışmanlık yapan ve bitmek bilmeyen bürokratik işlemlerde yardımcı olan ajansın yöneticisi avukat Madalena Monteiro, Amerikalı Strzegowski ile aynı durumda yaklaşık 12 bin başka Altın Vize başvuru sahibinin bulunduğunu söylüyor:

"Yasa değişikliği nedeniyle çok sayıda kişi kendisini aldatılmış hissediyor. Devlete karşı hukuki yollara başvurmak istiyorlar. Mağdurlardan şimdiden 500'den fazla imza topladık."

Kağıt üstünde 90 gün, gerçekte 5 yıl

Avukat Monteiro, devletin vatandaşlığa kabul kurallarını değiştirebileceğini, ancak kendi yasalarına uyması ve vize başvurularını 90 gün içinde sonuçlandırması gerektiğini belirtiyor. Buna karşılık işlemler şu anda ortalama yaklaşık beş yıl sürüyor. Bu nedenle şimdi adalet ombudsmanına, bin 200 mağdurun imzaladığı bir başvuru yapıldı. Ardından idare mahkemesinde toplu dava ve hukuk mahkemelerinde tazminat davaları açılması planlanıyor. Mağdurlar, gerekirse haklarını Avrupa veya uluslararası kurumlar önünde aramak istiyor.

Amerikalı Servet Tasman, "Oyunun ortasında kuralları değiştiremezler" diye tepki gösteriyor. Tasman, 2021 yılının sonunda Güney Portekiz'in Evora kentinde iki eve 350 bin euro yatırım yaptığını söylüyor ve amacını şöyle açıklıyor:

"Telekomünikasyon alanında Avrupa'da çalışabilmek için Avrupa ülkelerinden birinin vatandaşı olmak istiyordum."

Portekiz'in eski vatandaşlık yasasına göre, 2028'de vatandaşlığa kabul edilmesi mümkün olacaktı. Tasman, "Şimdi en az 2037'ye kadar beklemem gerekiyor. Bir gecede dokuz yıl kaybettim. Burada hangi uyuşturucuyu kullandıklarını gerçekten bilmiyorum" diyor.

Tasman, imkânı olsa Portekiz'den ayrılacağını söylüyor. Ancak yatırdığı parayı, en erken süresiz oturma izni aldıktan sonra ülke dışına çıkarabiliyor. Yeni yasa nedeniyle bu izin, planlanandan iki yıl sonra, ancak 2030'da verilebilecek. Tasman, "Bu adalet mi?" diye soruyor:

"Muz cumhuriyetinde bile patron, bunun adil olmadığını söylerdi."

Portekiz'den sorumlu Devlet Sekreteri Rui Armindo de Freitas ise aksini savunuyor, vatandaşlık yasasındaki değişikliğin Altın Vize ile ilgisi olmadığını belirtiyor.

Rui Armindo de Freitas'a göre daha uzun bekleme süresi, sadece diğer Avrupa ülkelerindeki uygulamalara uyum sağlamak amacıyla getirildi, süreli oturma izni olan Altın Vize başvuru sahiplerinin beş yıl sonra süresiz oturma izni alması konusunda hiçbir şey değişmedi. 

Devlet Sekreteri, değişen ve uzayan tek sürenin vatandaşlığa kabul için bekleme süresi olduğunu belirtiyor. Yanlış beklentiler oluştuysa bunun Altın Vize pazarlayan ajanslardan kaynaklandığını savunuyor.

Mahkeme süreçleri yıllar sürüyor

Bu iddiaya Altın Vize ajanslarından birinin yöneticisi avukat Gilda Pereira karşı çıkıyor:

"Portekiz hükümeti, konsolosluklarında Altın Vize sahiplerinin vatandaşlık alabilme ihtimalini öne çıkaran afişler kullandı."

Pereira, bu afişlerin daha sonra kaldırıldığını belirtiyor ve "Şimdi hükümet, suçu bizim üzerimize atmak istiyor" diyor.

Devlet Sekreteri Rui Armindo de Freitas'ın yıllardır süren bekleme süreleri için de bir sorumlusu var:

"Önceki hükümetten her türden bir milyondan fazla işleme alınmamış vize başvurusu devraldık. Bunların şimdiye kadar yüzde 98'ini sonuçlandırdık. Bundan sonra gecikmiş Altın Vize başvurularını ele alacağız."

Yasayla öngörülen işlem süresine uyulmamasına ilişkin olarak ise şunları söylüyor:

"Mevcut imkânlarla yetinmek zorundayız. Bunlar sınırlı ve hayatta olduğu gibi öncelik belirlememiz gerekiyor."

Bu, yasaların pek Portekiz usulü bir yorumu. Ancak Devlet Sekreterinin davalardan gerçekten korkması gerekmiyor gibi görünüyor. Portekiz mahkemeleri de en az göç idaresi kadar yavaş çalışıyor. Birkaç yıl süren davalar nadir değil. Altın Vize başvuru sahipleri bu süreçte vatandaşlığa kabul için getirilen yeni bekleme sürelerini de bekleyerek geçirmek zorunda kalabilir.