İki sosyalist kardeş ülke, Sovyetler Birliği ve Çin Halk Cumhuriyeti, 1969 yılında yaşanan sınır anlaşmazlığı yüzünden savaşın eşiğine gelmişti. Ancak, anlaşmazlığın asıl nedeni iki ülke arasındaki ideolojik farklılıklardı. Savaşın çıkması engellendi, fakat iki ülke arasında sınırlarla ilgili tartışmalar yıllarca sona ermedi.

Sovyetler Birliği’nin dağılmasının ardından, Çin sınırı bulunan ülkelerle; Rusya, Kazakistan, Kırgızistan ve Tacikistan ile görüşmeler yapmak zorunda kaldı. Böylelikle oluşan Şangay beşlisi, 2001’de Özbekistan’ın da katılımı ile “Şangay İşbirliği Örgütü”ne dönüştü. Moğolistan, Hindistan, Pakistan ve İran örgütte gözlemci statüsü ile Afganistan da diyalog ortaklığı çerçevesinde yer alıyor.

Örgütün hedeflerinden biri terörle ortak mücadele

Zaman içinde örgütün hedefleri değişti. Sınır sorunun bertaraf edilmesinin ardından, terörle mücadele ağırlık kazandı. Taliban’ın Afganistan’daki hâkimiyeti, bölgedeki diğer ülkeleri de etkiliyor ve tüm üyeler, radikal İslamcı grupları bir sorun olarak görüyor. Şangay İşbirliği Örgütü, bilinçli olarak her yöne açık olduğu için, bazı üyeler Taliban’a karşı verilen mücadelede Amerika Birleşik Devletleri’nin desteğini alıyor. Amerika Birleşik Devletleri, stratejik önemi ve yer altı zenginlikleri nedeniyle bölgeye özel bir ilgi duyuyor. Şangay İşbirliği Örgütü’ne üye eski Sovyetler Birliği ülkeleri, sahip oldukları petrol ve doğal gazın yanı sıra sorunlu bölgeler Irak, Afganistan ve İran’a olan yakınlıkları nedeniyle Washington için önem taşıyor.

ABD'nin yanısıra Çin ve Rusya'nın da gözü Orta Asya'da

Bu durum, Şangay İşbirliği Örgütü’ne üye olan küçük ülkelerin Batı ile olan ilişkilerinin gelişmesinde işine yaradı. Amerika Birleşik Devletleri, Özbekistan ve Kırgızistan’da birer üs kurdu. Ancak, örgütün güçlü üyeleri Rusya ve Çin’in de bölgede çıkarları bulunuyor. Moskova, Şangay İşbirliği Örgütü’nü bölgedeki güvenliğin arttırılması için bir araç olarak görüyor. Bunun yanı sıra, şimdiye kadar başarıya ulaşamamış olsa da, bölgede artan Amerikan etkisini sınırlayacak ve Moskova’nın varlığını hatırlatacak bir örgüt olasını hedefliyor. Çin ise bölgedeki enerji kaynaklarına ulaşmanın yollarını garanti altına almak istiyor. Pekin, ideolojik farklılıklara rağmen, bölge ile ekonomik işbirliğini arttırmak için çaba sarf ediyor.

Orta Asya İran için potansiyel bir pazar

Bu çerçevede, İran da bölge için büyük önem taşıyor. Zira Tahran, Pakistan ve Hindistan ile belki bir gün Çin’e kadar ulaşabilecek doğal gaz boru hattı projesinin görüşmelerini yapıyor. İran, bir İslam Cumhuriyeti ile işbirliği yapmaktan çekinmeyen bu ülkeleri, sanayi ürünleri için bir pazar olarak görüyor. Taliban’a karşı olan İran, Lübnan’daki ve İsrail-Filistin anlaşmazlığındaki rolünün tersine, bu bölgedeki İslami gruplara destek vermiyor.

Washington İran'ın örgüte tam üyeliğine karşı

Ancak İran’ın Şangay İşbirliği Örgütü’ne üye olma olasılığı, Washington tarafından kaygıyla karşılandı. Washington, İran’ın örgütte gözlemci olarak yer almasına bile tepki göstermişti. Rusya ile Gürcistan arasında yaşanan gerilimin Şangay İşbirliği Örgütü’ne nasıl yansıyacağı ise henüz bilinmiyor. Fakat bu durum Washington’ı kaygılandırmıyor. Örgütün bu güne kadar olumlu adımlar attığını belirten Amerikan Dışişleri Bakanlığı Müsteşarı Richard Boucher, örgütün NATO’ya alternatif oluşturmayacağını vurguluyor. İran’ın olası üyeliği konusunda ise çekimser bir yanıt veren Boucher, öncelikle İran’ın örgüt içinde nasıl bir rol oynayacağını görmek için beklemek gerekir diyor.

Şangay İşbirliği Örgütü’nün zirve toplantısı bugün Tacikistan’ın başkenti Duşanbe’de yapılacak. Zirveye, örgüte üye altı Orta Asya devleti ile Rusya ve Çin’in liderleri katılıyor. Aralarında İran’ın da bulunduğu bölge ülkelerinin liderleri ise toplantıda gözlemci sıfatıyla yer alıyor.